लीड्सच्या चिप्स- भाग ३ – इतिहास

लीड्सच्या परिसरात अश्मयुग, कांस्ययुग वगैरे अतिप्राचीन काळातील कांही अणकुचीदार दगड आणि खापराचे व पत्र्यांचे तुकडे सापडले असल्यामुळे इतिहासपूर्व काळापासून इथे मनुष्यवस्ती होती असा कांही संशोधकांचा दावा आहे. मात्र इसवी सनाच्या सातव्या आठव्या शतकांपासून सबळ पुराव्यानिशी नमूद केलेला इतिहास उपलब्ध आहे. त्याकाळी इथेही सॅक्सन वंशाच्या लोकांची वस्ती होती. कुठे एखादा खांब, एखादे धुराडे, एखादा क्रॉस अशा प्रकारचे त्यांच्या साध्यासुध्या घरांचे आणि प्रार्थनास्थळांचे अवशेष जतन करून ठेवलेले आहेत.

नवव्या शतकात नॉर्स वंशाच्या व्हायकिंग्जनी समुद्रमार्गे आक्रमण करून हा भाग जिंकून घेतला व तेथे आपली वसाहत वसवली. जवळचेच  त्या काळी “यॉर्विक (Jorvik)” या नांवाने प्रख्यात असलेले आताचे यॉर्क शहर त्या वेळी त्यांची राजधानी होती. आजही इंग्लडचा हा भाग यॉर्कशायर या नांवाने प्रसिध्द आहे. मात्र यंत्रयुगामध्ये उद्योगधंद्यातील भरभराटीमुळे लीड्सची झपाट्याने वाढ होऊन ते यॉर्कशायरमधील प्रमुख शहर बनले. यॉर्क हे एक केवळ ऐतिहासिक महत्वाचे गांव उरले आणि त्यामुळे पर्यटकांचे नन्दनवन झाले. अकराव्या शतकात विजेत्या विलियम (विलियम द कॉन्करर)च्या नेतृत्वाखाली इंग्लंडवर नॉर्मन वंशाची राजवट आली. त्याने यॉर्कच्या व्हायकिंग्जनासुध्दा नामोहरम केले. नॉर्मन लोकांचे तंत्रज्ञान, विशेषतः स्थापत्यशास्त्र चांगलेच विकसित झालेले होते याची साक्ष देणारी त्या लोकांनी बाराव्या तेराव्या शतकात बांधलेली कांही प्रार्थनास्थळे आज या भागात भग्नावस्थेत उभी आहेत. “खंडहर बताते हैं कि इमारत कितनी बुलंद थी।” असेच उद्गार त्यांना पहातांना तोंडात येतात. या सगळ्याच जमाती कालांतराने एकमेकात मिसळून गेल्या.

सातव्या आठव्या शतकात आयर(Aire) नदीच्या किनारी लोइडिस (Loidis) नावाचे एक सर्वसामान्य खेडे होते. तिथल्या चर्चचा उल्लेख “इंग्लिश चर्च व समाज”(‘History of the English Church and People by Venerable Bede’) या सन ७३० च्या सुमारास लिहिलेल्या पुस्तकात केलेला आहे. आजूबाजूच्या टेकड्यांवर आर्मली, ब्रॅमली, हेडिंग्ली, हन्सलेट वगैरे इतर खेडी होती. तेराव्या शतकात लॉर्ड मॉरिस पेनेल याने लोइडिस खेड्याच्या जवळच एका नवीन आणि त्याकाळच्या मानाने आधुनिक अशा नागरी वस्तीची उभारणी केली. त्याचा विकास व विस्तार होत होत त्याचे कालांतराने लीड्स शहरात रूपांतर झाले आणि आसपासच्या इतर खेड्यांचाही त्यातच समावेश झाला. १६२६ साली चार्ल्स या ब्रिटनच्या राजाने लीड्स नगराला औपचारिक मान्यता दिली आणि तिथे पहिली नगरपालिका अस्तित्वात आली. त्यानंतर सतराव्या आणि अठराव्या शतकात तेथील उद्योग धंदे, व्यापार व्यवसाय वगैरेमध्ये विलक्षण प्रगति झाली. व्हिक्टोरिया राणीच्या कारकीर्दीत ब्रिटन हे जगातील सर्वात पुढारलेले आणि औद्योगिक क्षेत्रातील अग्रगण्य राष्ट्र झाले तेंव्हा लीड्सला “जगाची कार्यशाळा” (‘workshop of the world’) म्हणून मान्यता प्राप्त झाली. सन १८५८ मध्ये जेंव्हा भारतात स्वातंत्र्ययुध्द भडकले होते त्याच वर्षी लीड्स येथील भव्य आणि दिमाखदार टाउन हॉलचे प्रत्यक्ष व्हिक्टोरिया राणीच्या हस्ते उद्-घाटन झाले. सन १८९६ मध्ये लीड्सला सिटी म्हणजे महानगराचा दर्जा मिळाला आणि सन १९७४ मध्ये आजूबाजूच्या इतर अनेक गांवांचा समावेश करून बृहन् लीड्स (Leeds Metropolitan District) निर्माण झाले. लोकसंख्येनुसार लंडन आणि बर्मिंगहॅमनंतर लीड्सचा क्रमांक लागतो. सन १९९१ ते २००१ या दशकात ब्रिटनमधील इतर सर्व शहरांची लोकसंख्या कमी झाली पण फक्त लीड्सची लोकसंख्या वाढली. असाच ट्रेन्ड राहिला तर लवकरच लीड्स दुस-या क्रमांकावर पोचेल. ब्रिटनच नव्हे तर युरोपमधील प्रमुख व्यापार व उद्योग केन्द्रांमध्ये आता त्याची गणना होऊ लागली आहे.
.  . . . . . . . . . . ..  . . . . . . . . . . . . . .  (क्रमशः)

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: