लीड्सच्या चिप्स -५- यंत्रयुग (उत्तरार्ध)

“मी माझ्या वाडवडिलांच्या खांद्यावर उभा आहे म्हणून मला थोडेसे पलीकडचे दिसते आहे एवढेच.”  असे महान शास्त्रज्ञ सर आइझॅक न्यूटन यांनी सांगितले होते. हा त्यांचा विनय होता हे तर खरेच पण यांत बरेच सत्यही आहे. जेम्स वॉटने वाफेच्या इंजिनाचा शोध लावला म्हणजे त्यासाठी लागणारे सर्व सुटे भाग त्याने शून्यातून तयार केले असे नाही. पाण्यापासून वाफ बनवणारा बंब (Boiler), वाफेच्या दाबाने ढकलला जाणारा दट्ट्या (Piston), त्याला जोडता येण्यासारखा फिरणारा दांडा (Shaft), क्रॅंक (crank), जोडणारा दांडा (Connecting rod), चक्र (Wheel) वगैरे इंजिनाच्या जवळ जवळ सर्व भागांचा वेगवेगळ्या मार्गाने, वेगवेगळ्या कामांसाठी, वेगवेगळ्या प्रकाराने विकास झालेलाच होता. त्यांच्या मागे असलेले मूलभूत शास्त्र, तसेच धातूंच्या खनिजांपासून आवश्यक असलेल्या आकारांचे ते भाग बनवण्याचे तंत्र वॉटच्या उदयाच्या आधीच प्रस्थापित झालेले होते.

सॅव्हरी या तंत्रज्ञाने वाफेचा उपयोग करून खाणींमध्ये साठणारे पाणी बाहेर उपसणारे उपकरण सर्वांच्या आधी बनवले. त्यात कुठलाही फिरणारा किंवा मागे पुढे सरकणारा यांत्रिक भाग नव्हता. त्याच्या आधाराने न्यूकोमने बनवलेल्या इंजिनांत बंबामधील वाफ एका गोल पात्रांत (Cylinder मध्ये) जाऊन वाफेच्या दाबाने त्यातील दट्ट्या वर ढकलला जात असे आणि त्यावर थंड पाणी शिंपडून ती वाफ थंड केली की तिचा दाब कमी झाल्याने दट्ट्या परत खाली येई. पण यांत बराच वेळ जात असे. पण अशा प्रकारे एक जवळ जवळ संपूर्ण इंजिन वॉटच्या आधी आलेल्या यंत्रज्ञांनी तयार केलेलेच होते. मात्र ते अजून प्रयोगावस्थेत होते. तो आपोआप चालत नसे आणि दट्ट्याला एकदाट वरखाली करायला खूप वेळ लागत असल्यामुळे व्यवहारात त्याचा फारसा उपयोग नव्हता.

वॅटने वाफेला इंजिनाच्या बाहेर काढून कंडेन्सरमध्ये तिला थंड करण्याची महत्वाची सुधारणा केली आणि इंजिनातला सिलिंडर व कंडेन्सर या दोघांना वेगळे करून त्या दोघांमध्ये एक झडप (valve) बसवली. त्यामुळे पाण्याची वाफ बनणे, तिने दट्टयाला वरखाली ढकलणे आणि वापरलेल्या वाफेला थंड करून तिचे पुन्हा पाण्यात रूपांतर करणे ही कामे वेगवेगळी झाली. एका झडपेमधून सिलिंडरमध्ये वाफ गेली की दट्ट्या बाहेर ढकलला जाई आणि दुस-या एका झडपेतून वाफ बाहेर पडली की तो सिलिंडरच्या आत परत येई. आता हे काम क्षणार्धात होऊ लागले. त्यानंतर त्याने दट्ट्या व दोन्ही झडपा एका चक्राला जोडून त्या एका विशिष्ट क्रमाने आपोआप उघडतील व मिटतील अशी व्यवस्था केली आणि संपूर्णपणे स्वयंचलित असे इंजिन त्यातून तयार झाले. ऊष्णतेच्या माध्यमातून बॉयलरमध्ये वाफेला दिलेल्या ऊर्जेचा कसा चांगला वापर होतो व कुठे ती वाया जाते या संपूर्ण प्रक्रियेचा सखोल अभ्यास करून व सर्व भागांच्या रचनेमध्ये आमूलाग्र बदल करून एक सक्षम असे स्वयंचलित यंत्र जेम्स वॉटने जगाला दिले.

पण अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात ही घटना घडण्याच्याही ब-याच आधीपासूनच लीड्समधील कारखानदारीला सुरुवात झालेली होती. मेंढ्या पाळणे, त्यांच्या केसापासून लोकर बनवून त्याचे कापड विणणे हा व्यवसाय या भागात पूर्वापार हस्तकौशल्यावर चालत आला होता. सोळाव्या शतकांत विणकामाच्या कांही कार्यांसाठी सोयिस्कर अशी यंत्रे तयार झाली. असे कांही यांत्रिक भाग असलेला व त्याबरोबरच मक्याच्या पिठाची गिरणी चालवणारा आर्मली मिल हा कारखाना सोळाव्या शतकातच सुरू झाला. कालांतराने त्याची चाके फिरवण्यासाठी पाणचक्क्या बसवल्या व आयर नदीवर धरण बांधून कालव्याद्वारे पाण्याच्या सतत वाहणा-या प्रवाहाची सोय केली. अशा प्रकारचे आणखी कांही कारखाने व त्यांच्या यंत्रसामुग्रीच्या निर्मितीसाठी लोखंडाला आकार देणा-या भट्ट्या सुध्दा लीड्सच्या आसपास उभ्या राहिल्या.

दगडी कोळसा व लोखंडाचे खनिज यांच्या खाणीसुध्दा लीड्सच्या आसमंतात सुरू झाल्या होत्या. पूर्वीच्या काळात तेथील सर्व काम माणसेच बाहुबलाने करीत असत. घोडे जुंपलेल्या गाड्यामधून खाणीतले मजूर त्यांनी उकरून काढलेले खनिज वर आणीत असत. त्यांचे श्रम वाचवण्याच्या दृष्टीने तिथे साध्या रस्त्यांऐवजी रुळावरून गडगडत जाणारे गाडे बनवले गेले, त्या गाड्यांवरून जास्त माल वाहून नेता येऊ लागला. एक लांबलचक कालवा खणून त्याच्या दोन्ही बाजूने रस्ते बांधले. नावेमध्ये सामान ठेऊन ती दोरीने घोड्यांना बांधीत व दोन्ही बाजूला रस्त्यावर धांवणारे घोडे ती नाव पाण्यातून ओढून नेत. अशा प्रकारच्या अनेक युक्त्या वापरून कमी कष्टात अधिक उत्पादन होऊ लागले. त्यामुळे ही कारखानदारी भरभराटीला आली तसेच व्यापार नांवारूपाला आला.

वाफेच्या इंजिनाचा शोध लागताच त्याचा अनेक प्रकारे उपयोग सुरू झाला. सर्वात प्रथम लीड्स जवळील कोळशाच्या खाणीमधून कोळशाची वाहतूक करण्यासाठी घोड्यांच्या जागी वाफेचे इंजिन वापरण्यात आले. त्यासाठी लागणारे रूळ आणि गाडे आधीपासून तयार झाले होतेच, त्यांना घोड्यांऐवजी इंजिन जोडले गेले. व्यापारी तत्वावर चालणारे आणि वाहतुकीचा खर्च वाचवणारे हे जगातील पहिले इंजिन होते. आर्मली मिलमध्येसुध्दा तेथे असलेल्या पाणचक्क्यांना पूरक किंवा पर्यायी व्यवस्था या दृष्टीने पहिले वाफेचे इंजिन बसवले गेले. पुढे ही इंजिनेच त्या संपूर्ण कारखान्याच्या ऊर्जेचा मुख्य श्रोत बनली. थोड्याच कालावधीत लीड्समध्ये आणि इतर ठिकाणी असलेल्या हजारो कारखान्यांतील यंत्रे इंजिनांवर चालू लागली, रुळावरून मोठ्या रेल्वेगाड्या घावू लागल्या व समुद्रात महाकाय आगबोटी येऊन जगभर मोठ्या प्रमाणावर सामानाची वाहतूक सुरू झाली. अर्थातच या सगळ्या कामांसाठी त-हेत-हेची यंत्रसामुग्री निर्माण करणारे कारखाने सुध्दा लीड्समध्ये उभे राहिले. एकोणिसाव्या शतकांत लीड्स शहर संपूर्ण जगाची यंत्रशाळा (workshop of the world) म्हणून ओळखले जाऊ लागले. येथील कांही वैशिष्ट्यपूर्ण उद्योगाबद्दल माहिती पुढील भागांत येईल.

हळूहळू जागतिक स्पर्धेमध्ये इथले जुने झालेले उद्योग मागे पडत गेले तरी नवनवे उद्योग सुरू होत गेले. सध्याचे वाहते वारे ओळखून तेथे व्यापार, अर्थपुरवठा, शिक्षण, संगणक सॉफ्टवेअर असे सेवा व्यवसाय (Service industry) जोरात सुरू आहेत. गेल्या दशकामध्ये इंग्लंडमधील बहुतेक शहरांची लोकसंख्या कमी झाली असली तरी लीड्सची लोकसंख्या मात्र वाढतच राहिली. अशा प्रकारे लीड्स शहराने यंत्रयुगाचा पुरेपूर फायदा उठवून जोरांत प्रगति केली आणि ती सुरूच आहे.
                                                                                    (क्रमशः)

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: