लीड्सच्या चिप्स -६- वस्त्रोद्योग

ढुम् ढुम् ढुमाक् करणा-या उंदीरमामाच्या टोपीची मजेदार गोष्ट आपण बालपणीच वाचली असेल, थोडं कळायला लागल्यावर सुखी माणसाचा सदरा किंवा राजाचे काल्पनिक कपडे वगैरे बोधप्रद कथा ऐकल्या असतील. या सगळ्याच गोष्टी बहुधा परदेशातून आल्या असाव्यात. आपल्या पौराणिक काळातील देव, दानवच नव्हे तर ऋषि- मुनी, यक्ष- गंधर्व वगैरे सारी मंडळी पितांबर, शेले, उपरणी अशी अंगाभोवती गुंडाळण्यासारखी चौकोनी वस्त्रे वापरत. अंगाच्या मापाने शिवलेली कुरत्यासारखी वस्त्रे वापरण्याची प्रथा मध्ययुगात कधीतरी सुलतान, नबाब, राजेरजवाडे यांच्यात सुरू झाली आणि सरदार, दरकदार, जमीनदार वगैरे धनिक वर्गात ती रूढ झाली. भारतातला गोरगरीब वर्ग मात्र बहुधा अगदी महात्मा गांधींच्या काळापर्यंत बाह्या वगैरे असलेला शिवलेला अंगरखा अंगात घालतच नसावा.

पश्चिमेकडले सगळे लोक मात्र कडाक्याच्या थंडीमुळे प्राचीन काळापासून अंगभर कपडे परिधान करत असत. चामडे, गवत, गोणपाट, लोकर आदि विविध प्रकारच्या जाड्याभरड्या पदार्थांचा शरीररक्षणासाठी सदुपयोग केला जात असे. कालांतराने रेशमापासून बनवलेली तलम वस्त्रे श्रीमंतांच्या चैनीखातर आली. तिकडे सुध्दा कपडे शिवणे तसे महागच होते. थंडीमुळे अंगाला घाम येत नाही आणि हवेत धूळीचे प्रमाण फारसे नसल्यामुळे त्यांचे कपडे लवकर मळत नसावेत आणि त्यांना ते वारंवार धुवावे लागत नसत. त्यामुळे पुन्हा पुन्हा शिवून, रफू करून व ठिगळे लावून एक दोन जोडावरच वर्षानुवर्षे काम भागवले जाई. त्या काळात व्यक्तीच्या गरजेनुसार तो आपल्यासाठी कपडे शिवून किंवा विणून घेत असे.

फार पूर्वीपासून लीड्स इथे लोकरीपासून कापड बनवण्याचे काम होत असे. आधी ते हस्तकौशल्य होते. हळूहळू यंत्रे आली तशा गिरण्या उभ्या राहिल्या. येथील आर्मली मिल्स ही अठराव्या एकोणीसाव्या शतकांत संपूर्ण जगांत अग्रगण्य मानली जाई. तिच्याशिवाय शंभरावर इतर गिरण्या होत्या. त्यांना लागणारी यंत्रसामुग्री व इतर वस्तु निर्माण करणारे अनेक कारखानेही लीड्समध्ये उदयाला आले. या कारखानदारीमुळे स्थानिक समाजात अनेक बदल झाले. कामगार करत असलेल्या कामावर नजर ठेवणे, त्याचे व्यवस्थापन वगैरेसाठी काम करणारा मध्यमवर्ग समाजात निर्माण झाला. कामगारांना व अधिका-यांना दर महिना पगार मिळू लागून त्यांच्या हातात चार पैसे खुळखुळू लागले. मोठ्या प्रमाणावर निर्मिती झाल्यामुळे कापडांच्या किंमतीही ग्राहकांच्या आवाक्यात आल्या.

याच सुमारास रशीयामधून तिथे रहात असलेल्या ज्यू लोकांनी मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर केले, त्यांतले बरेचसे लोक लीड्स किंवा यॉर्कशायरच्या भागांत आले. हे लोक जात्याच सुदृढ, कष्टाळू व कुशल कारागीर होते. त्यातील कांही लोकांना गिरण्यामध्ये काम मिळाले तर इतरांनी घरच्या घरी बसून कपडे शिवण्यासारखी कामे करायला सुरुवात केली. कारखान्यांमधून मोठ्या प्रमाणात निर्माण होणारे कापड, शिलाई कारागीरांची सुलभ उपलब्धता आणि वाढता ग्राहकवर्ग या सर्वांचा मेळ घालून वेगवेगळ्या मापांचे तयार कपडे बनवण्याची आणि ते बाजारात आणून विकण्याची एक नवीन कल्पना कुणाच्या तरी सुपीक डोक्यांत आली आणि त्याने हा व्यवसाय सुरू केला. तो इतका यशस्वी झाला की पहाता पहाता फोफावत जाऊन तो लीड्सचा एक प्रमुख उद्योग बनला.  सैनिकांचे,  कामगारांचे व विद्यार्थ्यांचे गणवेष ठरवले जाऊ लागले. या सर्वांसाठी बाहेरूनदेखील मोठ्या मागण्या आल्या आणि लीड्सच्या बाजारपेठेतला व्यापारसुध्दा अनेक पटीने वाढला. मात्र एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस युरोपात अनेक ठिकाणी कापडगिरण्या सुरू झाल्या आणि बाहेरील स्पर्धेमुळे लीड्सच्या कापडगिरण्यांना अवकळा आली. परंतु इथला तयार कपड्यांचा उद्योग मात्र आजतागायत तेजीत सुरू आहे. आजच्या सर्व प्रमुख ब्रँडच्या कपड्यांची मोठमोठी दुकाने लीड्समध्ये दिसतात.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: