लीड्सच्या चिप्स – ८ वांशिक स्थलांतर

लीड्स इथे पूर्वी लॉइडिस नांवाचे सॅक्सन वंशाच्या लोकांनी वसवलेले खेडे होते. नवव्या शतकांत व्हायकिंग्जनी समुद्रमार्गे आक्रमण करून तेथे आपले राज्य प्रस्थापित केले. त्यानंतर अकराव्या शतकात नॉर्मन लोकांनी इंग्लंड जिंकून घेतले व पुढील काळांत या सर्व वंशांचा संकर झाला वगैरे माहिती यापूर्वी आलेलीच आहे. सुपीक जमीन व अनुकूल हवामान यामुळे कृषी आणि तिच्यावर आधारलेले मेंढीपालनासारखे उद्योग व्यवसाय व्यवस्थित चालू राहिले व त्यामुळे आजूबाजूचे गरजू लोक पोटापाण्याच्या सोयीसाठी लॉइड्सकडे येतच राहिले.

सतराव्या शतकाच्या सुमाराला कारखानदारी व कोळशाच्या खाणी सुरू झाल्या तेंव्हा आयर्लंडसारख्या दूरच्या भागातून मजूर या बाजूला यायला लागले. एकोणिसाव्या शतकात रशिया व पूर्व युरोपातून मोठ्या संख्येने ज्यू लोकांनी इकडे स्थलांतर केले. यंत्रयुगात सुरू झालेल्या गिरण्या आणि कारखान्यांमध्ये काम करण्यासाठी थेट तत्कालीन हिंदुस्थानातल्या पंजाबमधून सुध्दा मुसलमान तसेच शीख कामगार मोठ्या संख्येने या भागात आले. असे म्हणतात की कधीकधी एखाद्या गिरणीच्या एखाद्या पाळीमधील सर्व मजूर बाहेरून आलेले असत. उंचीपुरी शरीरयष्टी, कष्टाळू स्वभाव, बेदरकार वृत्ती, कडाक्याच्या थंडीचा थोडाफार अनुभव या गुणांमुळे इथे रुळायला त्यांना जड गेले नाही. असहकाराच्या आंदोलनामध्ये भारतात ज्या परदेशी कापडांच्या होळ्या पेटवल्या गेल्या त्याच्या निर्मितीमध्ये इथे स्थाईक झालेल्या मूळ भारतीय वंशाच्या लोकांचा किती सहभाग होता हे कुणाच्या गांवीसुध्दा नसेल.

इंग्रजांचे राज्य चालवण्यासाठी ब्रिटिश अधिकारी व सैनिक कांही वर्षासाठी भारतात येऊन रहात. चहाचे मळे, कारखानदारी व व्यापार उद्योग सुरू केल्यावर त्यासाठी अनेक लोक यायला लागले. त्यातील फारच थोडे लोक कायमचे रहिवासी झाले. पण तिकडे राहतांना त्यांना भरपूर नोकरचाकर ठेवायची संवय लागायची. यातले अनेक लोक आपल्या नोकरांना आपल्याबरोबर इंग्लंडला घेऊन गेले. या कारणानेही अनेक भारतीय वंशाचे लोक लीड्सला आले. पूर्वीच्या काळी कोलकाता हेच ब्रिटिशांचे मोठे केंद्र होते. त्यामुळे यात बंगाल्यांचा भरणा मोठा आहे. पूर्वीच्या काळात समुद्रप्रवासाला महिनोन् महिने लागत तसेच त्यांचा एकेका जागचा मुक्कामही मोठा असे. त्यामुळे जहाजावरील खलाशी बंदरांच्या आसपास वस्ती करून रहात. भारतातून आलेले अनेक खलाशी परत न जाता इथेच राहून गेले. अशा वेगवेगळ्या प्रकारे एकोणीसाव्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत आताच्या पाकिस्तान व बांगलादेशासह भारतातून आलेल्या भारतीय वंशाच्या लोकांची संख्या चांगली जाणवण्याइतपत वाढली होती. यातील बहुतेक लोक आर्थिक व सामाजिक दृष्ट्या दुर्बल वा निम्न वर्गातील होते. इंग्लंडमधील समाजावर त्यांचा ठसा उमटण्याइतपत त्यांचा प्रभाव नव्हता.

वीसाव्या शतकात श्रीमंतांची मुले उच्च शिक्षणासाठी इकडे येऊ लागली. त्यातली कांही इथेच रमली. गुजराथी लोक व्यापार उदीमाच्या शोधार्थ आले व स्थिरावले. दुस-या महायुध्दानंतर स्वतंत्र झालेल्या आशिया व आफ्रिका खंडातल्या इतर देशातील भारतीय वंशाचे रहिवासी असुरक्षिततेच्या भावनेतून ते देश सोडून इकडे आले. इडी अमीनच्या रानटी राजवटीनंतर पूर्व आफ्रिकेमधून भारतीयांनी पलायन केले ते थेट इंग्लंडला. भारतात परत जावे असे कांही त्यातल्या फारशा लोकांना वाटले नाही. जसे भारतीय वंशाचे लोक आफ्रिकेतून इंग्लंडमध्ये आले तसेच किंवा कदाचित त्याहीपेक्षा फार मोठ्या प्रमाणात मूळ आफ्रिकन वंशाचे लोक कॅरीबियन्स म्हणजे वेस्ट इंडीज, नायजेरिया, टांगानिका वगैरे भागातून इकडे आले व स्थाईक झाले.

गेल्या पंचवीस तीस वर्षापासून मात्र डॉक्टर्स, इंजिनियर्स वगैरे उच्चविद्याविभूषित मंडळी करियरसाठी मोठ्या संख्येने इंग्लंडमध्ये येत आहेत आणि चांगले बस्तान बसवू लागले आहेत. संगणक क्रांती आल्यापासून तर संगणक तंत्रज्ञांचा ओघच सुरू झाला आहे. पण ही मंडळी वर्ष दोन वर्षासाठी येतात, जमलेच तर मुक्काम वाढवतात पण बहुधा इथून तिस-याच एकाद्या जागी चालले जातात. हल्ली त्यातले कांही जण मायदेशी भारतात परतू लागलेही आहेत. लीड्सला स्थाईक व्हायचा त्यांचा विचार नसल्याने इथे असतांना ते उप-यांसारखेच राहतात. त्यांना इथली फारशी माहितीही नसते आणि आस्थाही वाटत नाही.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: