लीड्सच्या चिप्स – १० तिकडचे खाद्यजीवन

माझ्या लहानपणच्या आमच्या घरी मांसाहारालाच नव्हे तर मांसाहारी पदार्थांच्या नांवाच्या नुसत्या उच्चारालादेखील मनाई होती. बोलण्यात अंडी, मटण वगैरेचा उल्लेख आलाच तर बोटांच्या हालचालीने दाखवायचा. पुढे इंजिनिअरिंगला गेल्यावर उच्च शिक्षणासाठी परदेशी जाण्याचे खूळ कुणीतरी माझ्या डोक्यात भरवले. आता रोमला गेल्यावर रोमन लोकांच्या सारखे वागायचे म्हणजे त्यांच्यासारखे खाणेपिणे करणे ओघानेच आले. तिकडे गेल्यानंतर त्रास करून घेण्यापेक्षा आपल्या पोटाला आधीपासूनच त्याचीही संवय करून दिलेली बरी असा सूज्ञ आणि दूरदर्शी विचार केला. तरीही महाराष्ट्रात त्या काळी कडक दारूबंदी असल्यामुळे पिण्याचा विचार करणे त्या वाळी शक्यच नव्हते. पण खाण्यासंबंधी प्रयोग करायला सुरुवात केली.

नाश्त्याला डोसा किंवा पराठ्याऐवजी आमलेट घेणे फारसे कठीण गेले नाही. ऑमलेट दिसायला आपली आंबोळी किंवा उडप्याचा डोसा यासारखेच दिसायचे. माझ्या जिभेला कशाचेच वावडे नसल्यामुळे ऑमलेटची नवी चंव देखील तिला आवडली. मात्र उकडलेले अंडे डोळ्याने पाहूनच आधी पोटात गोळा उठायचा. एके दिवशी हिंमत करून त्याचे बारीक तुकडे तुकडे केले व ब्रेडच्या आंत लपवून गट्ट केले. तशीच खिमा व बोनलेस चिकनसारख्या उसळ किंवा भाजीसारख्या निरुपद्रवी दिसणा-या पदार्थांपासून सुरुवात करून हाडे चघळण्यापर्यंत टप्प्याटप्प्याने प्रगती केली. पण महाविद्यालयाच्या शेवटच्या वर्षाला पोचेपर्यंत डोक्यात लख्ख प्रकाश पडला की उच्च शिक्षणासाठी परदेशी जाण्यासाठी जी.आर.ई., टोफेल, प्रवेशपत्र, पारपत्र वगैरे बारा भानगडी आधी इथे असतांना कराव्या लागतात व त्यासाठी भरपूर खर्च करावा लागतो, ते कांही आपल्याला जमण्यासारखे नव्हते. त्यामुळे खाद्यक्षेत्रात केलेल्या प्रगतीचा त्या कामासाठी तत्काळ उपयोग झाला नाही, पण त्या निमित्याने खाद्यजगताचे एक नवे दालन उघडले ते कायमचेच.

पुढे कामानिमित्त परदेशाच्या वा-या झाल्या. त्यात हॉटेलात राहून पिझ्झा बर्गरसारख्या फास्टफूड पासून ते सेवन कोर्स डिनरपर्यंत सारे अनुभव घेतले. लीड्सच्या या वारीच्या वेळेस मात्र मी परदेशात गेलो असलो तरी घरीच राहणार होतो. तसे मी आपल्याच मुलाच्या घरी जात होतो पण तो तिकडे राहून किती इंग्रजाळलेला आहे ते मला माहीत नव्हते. तिकडे पोचल्यावर पहिले जेवण समोर आले ते अगदी शंभर टक्के मराठी होते. फोडणीत घालायच्या मोहरी, हिंग आणि हळदीपासून दालचिनी, तमालपत्रासारख्या मसाल्यापर्यंत सगळे पदार्थ तिकडे विशिष्ट दुकानांत मिळतात. आपल्या देशात असतांनाच सांबार, बुंदी रायता, ढोकळा, पनीर मटर, राजमा वगैरेंची परप्रांतीय आक्रमणे सर्व बाजूने होत असल्याने असे चटणी, कोशिंबीर, वरण भात, पोळी भाजी वगैरे साग्रसंगीत मराठी जेवण खरे तर आता मुंबईकडेसुध्दा दुर्मिळ होत चालले आहे. त्याचा आस्वाद घेताघेताच मी आपला मनसोक्त खादाडीचा इरादा जाहीर केला व माझ्या तिकडच्या खाद्यजीवनाची सुरुवात झाली.

तिकडे राहूनसुध्दा आमच्या सुनेने शाकाहार सोडला नव्हता. लहान मुलांच्या पोटात पौष्टिक तत्वे जावीत म्हणून अंड्यांना घरात प्रवेश मिळाला होता. नाही तरी केक आणि कुकीजमधून एवीतेवी ती पोटात जाणारच होती. नाश्त्यासाठी त-हे त-हेच्या फळांचे रस आले, त्यात कधी कधी गोंधळ उडायचा. रसरशीत संत्र्यांचं चित्र पाहून ज्यूस घेतला तर त्यांत साली बियासकट काढलेला रस असल्यामुळे कडवट, तुरट चव आलेली. वेगवेगळ्या आकारांचे, रंगांचे व स्वाद असलेले रुचकर व पौष्टिक ब्रेड आले. वेगवेगळ्या प्रकारांचे चीज आणि लोणीसुध्दा. तिकडे ते सोयिस्कर आकाराच्या डब्यांमध्ये मिळते. त्याशिवाय क्रोइसाँ, मुफिन इत्यादींचे अनंत प्रकार. तिथली ही फक्त खाद्यवस्तूंनी भरलेली डिपार्टमेंट्स आपल्याकडच्या अख्ख्या दुकानांपेक्षा मोठी असायची. त्यामुळे रोज हिंडता फिरतांना नवनवीन शोध लागायचे. प्रत्येक पदार्थ व्यवस्थित गुंडाळून ठेवलेला, त्यावर त्यातील कॅलरीज, पॅकिंगची तारीख व एक्स्पायरी डेट ठळकपणे छापलेली, त्यामुळे ताजेपणाबद्दल शंका नको. कस्टर्ड पुडिंगपेक्षा फारच वेगळा असा यार्कशायर पुडिंग नांवाचा एक प्रकार होता तो एका छोट्याशा द्रोणाच्या आकाराचा कुरकुरीत पदार्थ असायचा. त्यात वाफवलेले मटरचे दाणे भरून तोंडाचा मोठा आ करून तो पाणीपुरीसारखा अलगद जिभेवर ठेवून चावून चावून खातांना मस्त लागायचा. असे कांही छान छान प्रकार खायला मिळाले.

कडाक्याच्या बोच-या थंडीमुळे बाहेर फिरायला जाणे म्हणजे बहुधा कुठल्यातरी प्रचंड शापिंग सेंटरमध्ये घुसून यथेच्छ विंडो शापिंग करणेच होत असे. विनाकारण फिरण्याबद्दल तिथे कोणी विचारीत नाही. फक्त बाहेर पडतांना जेवढ्या गोष्टी हातांत वा ट्रालीवर असतील तेवढ्यांची किंमत चुकवायची. प्रत्येक पदार्थावर बार कोड असतो तो स्कॅन केला की आपल्याआप बिल बनते व बहुतेक लोक क्रेडिट कार्ड वापरतात त्यामुळे किचकट हिशोबाची कटकटच नाही. तुमचे पैसे आपल्याआप दुकानदाराच्या खात्यावर ट्रान्स्फर होतात. या सगळ्या ठिकाणी मॅकडोनाल्ड, के.एफ.सी. किंवा पिझाहट यासारखे स्टॉल असतात, इतरही अनेक असतात. तिथून आपल्याला चांगले वाटतील ते पदार्थ पाहून निवडावेत. त्यातही अमुक अमुक घेतलं तर तमुक फुकट अशी आमिषे तसेच पॅकेज डील्स असतात. त्यामुळे प्रत्येक जण कांहीतरी फायदा झाला म्हणून खूष होतो.  मांसाहारी पदार्थांचे प्रमाण अर्थातच जास्त आहे पण व्हेज बर्गर, सँडविचेस, नूडल्स वगैरे शाकाहारी गोष्टीसुध्दा असतात. बटाट्याचे काप तर यंत्रांमधून धो धो वहात असतात आणि दुस-या खाद्यपदार्थांबरोबर भरभरून देतात. तिथल्या हॉटेलांमध्ये सहसा कोणी पाणी पीत नाही, त्यामुळे कधी कधी ते मिळत नाही आणि मिळाले तरी ते फुकट नसते. पाण्याची किंमत शीतपेयांहूनही जास्त असते. कोकोकोला किंवा पेप्सीकोला तर ब-याच जागी अनलिमिटेड असायचा. एक मग घेतला की पुनः फुकट भरून मिळायचा. कदाचित मानसिक कारणामुळे असेल, पण शीतपेय पिऊन आपल्याला समाधान मिळत नाही, म्हणून आम्ही घरूनच आपल्या पाण्याच्या बाटल्या भरून न्यायचो.

अलीकडे लीड्समधल्या हॉटेलात मिळणारा खास इंग्रजी पदार्थ म्हणजे फार फार तर फिश आणि चिप्स. तो सुध्दा आजकालच्या फास्ट फूडच्या काळांत पुढे आला आहे. पूर्वीच्या काळी जेवणापेक्षा टेबल मॅनर्स पाळण्याला मोठे महत्व असायचे. त्यात तासन् तास जाणार. त्यावर वेळ वाचवण्यासाठी कुणीतरी तयार पदार्थांचा पर्याय काढल्यामुळे फिश अँड चिप्सचा जन्म झाला. औद्योगीकरणाच्या बाबतीत लीड्स आघाडीवर असल्यामुळे इकडेच त्याची सुरुवात झाली आणि भरभराट झाली असे म्हणतात.

इंग्लंडमधल्या लोकांना स्वतःच्या खाद्यसंस्कृतीचा अभिमानच नाही. बहुतेक हॉटेलवाले आपण फ्रेंच, इटालियन, स्पॅनिश, मेक्सिकन अशा कुठल्यातरी प्रकारच्या रिसीपीज ठेवतो असे सांगतात. चायनीज व इंडियन अन्न पुरवणारी कितीतरी हॉटेले लीड्समध्ये निघाली आहेत. त्याशिवाय या आशीयाई लोकांनी टेकअवेज लोकप्रिय केल्या आहेत. त्यात वेगवेगळे हॉटेलवाले स्वतः तयार केलेला खाना तर पुरवतातच पण एकाच जागी फोन करून एका ठिकाणची बिर्याणी, दुसरीकडचे हाका नूडल्स आणि तिसरीकडचा मशरूम पिझा मागवला परी अर्ध्या पाऊण तासात सारा माल घरपोच मिळतो अशी सोयसुध्दा आहे. या खाद्यपदार्थांचे डिलीव्हरी चार्जेससुध्दा माफक असतात. पदार्थांची नावे भारतीय असली तरी माझ्य़ा अनुभवात तरी असे पदार्थ बनवणारे बहुतेक लोक पाकिस्तानी किंवा बांगलादेशीच निघाले.

मुलाच्या सातआठ मित्रांकडे जेवणाचे बेत झाले. हे सगळे भारतीयच होते. त्यातल्या दोघांनी देवळालगत असलेला हॉल भाड्याने घेऊन त्यांच्या मुलांचे वाढदिवस जोशात साजरे केले. केटररला त्या जागी बोलावून मटर पनीर, उंधियु वगैरे इकडच्या रिसेप्शनसारखे जेवण त्यांनी तयार करून घेतले होते. दुस-या दोघांनी स्वतःच छोटासा घरगुती बेत केला होता. दोन तीन जागी गृहिणींनी आपापसात पदार्थ वाटून घेऊन ते घरूनच बनवून आणले होते व अंगत पंगत केली होती. एका ख्रिश्चन जोडप्याच्या मुलीच्या बाप्तिस्म्यानिमित्त पार्टी होती. तिथेही भारतीय पदार्थच बाहेरून मागवले होते. तीन चार गोरे पाहुणे होते त्यांनी सुध्दा ते आवडीने मिटक्या मारीत खाल्ले.

संपर्कसाधनांमधील क्रांतीमुळे आता जग एकत्र आले आहे. त्याचे ग्लोबल व्हिलेज झाले आहे. त्यामुळे खाण्यापिण्याच्या बाबतीत विविधता आली असली तरी सगळीकडे तगळे मिळत असल्यामुळे त्यात फारसे नाविन्य किंवा औत्सुक्य शिल्लक राहिलेले नाही असेही वाटते.

3 प्रतिसाद

  1. Kaka,
    Were you actually been to Leeds,UK?Where?When?I live in Huddersfield,just 20 miles away from Leeds.I also experienced that even though items mentioned as Chicken Makhani or mutter paneer ,the way they are prepared is totally different from Indian style.Except at one place.Hotel name is Tulsi situated at Bradford.The food served is Marathi/Gujarati style.We visited that hotel many times.Everytime we were satisfied.

  2. उदय इंग्लंडमध्ये असतांना आम्ही दोन वेळा लीड्सला जाऊन आलो आहोत. २००२ डिसेंबर – २००३ जानेवारीत आम्ही हार्ट ऑफ लीड्स असलेल्या सिटीस्क्वेअरमध्ये रहात होतो आणि २००५-२००६ मध्ये लीड्स युनिव्हर्सिटीच्या पलीकडे असलेल्या डोंगरावर रहात होतो. त्या कम्युनिटीचे नाव आता लक्षात नाही.

    • Dear Pallavi, We were in Leeds during the period 2000 – 2005. We cherish the time in Leeds, very lively city. We had visited Hudderfied few times, we had friends and once Aai had performed in an musical event alongwith musician from Leeds Music college, it was a wonderful fusion of indian music with support on spanish guitar.
      Most of the Indian restuarants in Leeds and Bradford are run by our neighbouring nationals and hence the preparation is different.

      Dear Baba,
      During your seconf visit, we were living in Kendal Bank area, near Leeds Metropolitan University.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: