श्रीकृष्णाची गीते – भाग ४

श्रीकृष्णाची गीते – भाग ४

जगाच्या पाठीवर

कृष्ण, यशोदा, राधा आणि मीरा यांच्या परस्पर संबंधावर आधारलेली अगणित गाणी हिंदी व मराठी सिनेमात आहेत. पाळणा,  प्रेमगीत, रूपक, नाचाचा कार्यक्रम, लावणी अशा अनेक रूपात ती गाणी दाखवलेली आहेत. १९६० साली प्रदर्शित झालेल्या जगाच्या पाठीवर या चित्रपटाच्या कथानकाचा श्रीकृष्णाच्या जीवनाशी काडीमात्र संबंध नव्हता. त्याले सामाजिक जीवन तत्कालीन होते. त्यातल्या कथानायकाच्या व्यक्तीरेखेचे श्रीकृष्णाशी कसलेच साम्य नव्हते. राजा परांजपे यांचा सशक्त अभिनय व कल्पक दिग्दर्शन आणि एक चाकोरीबाहेरचे वेगळे कथानक यामुळे तो जितका गाजला तितकाच त्यातील अर्थपूर्ण आणि मधुर गाण्यांमुळे. या चित्रपटातील कर्णमधुर गाणी आज होणा-या सुगम संगीताच्या विविध स्पर्धेतदेखील युवा कलाकारांकडून नेहमी म्हंटली जातात इतकी त्यांची अवीट गोडी आहे. स्व.ग.दि.माडगूळकरांनी रचलेल्या या गीतामधील तीन गीते सूरदास व मीराबाई यांच्या पदांची आठवण करून देतात. या गाण्यांमधील कल्पना आणि काही प्रतिमा त्या मूळ पदांसारख्या वाटल्या तरी गदिमांनी आपल्या प्रतिभेने आणि मराठी भाषेवरील प्रभुत्वाने आपल्या शब्दांमध्ये ती चालीवर इतकी चपखल बसवली आहेत की ती स्वतंत्र गीते वाटावीत. मराठी सिनेमामधली गाणी आणि पूर्वीची राजस्थानी व ब्रिज भाषेतली पदे खाली दिली आहेत.

नाही खर्चली कवडी दमडी, नाही वेचला दाम
विकत घेतला श्याम, बाई मी विकत घेतला श्याम ॥धृ.॥
कुणी म्हणे ही असेल चोरी, कुणा वाटते असे उधारी
जन्मभरीच्या श्वासाइतुके, मोजियले हरी नाम ॥१॥
बाळ गुराखी यमुनेवरचा, गुलाम काळा संता घरचा
हाच तुक्याचा विठठल आणि दासाचा श्रीराम ॥२॥
जितुके मालक, तितकी नावे, हृदये जितकी याची गावे
कुणी न ओळखी तरीही याला, दीन अनाथ अनाम ॥३॥

मीराबाईचे पद

माई री! मैं तो लियो गोविंदो मोल।
कोई कहै छानै, कोई कहै छुपकै, लियो री बजंता ढोल।
कोई कहै मुहंघो, कोई कहै सुहंगो, लियो री तराजू तोल।
कोई कहै कारो, कोई कहै गोरो, लियो री अमोलिक मोल।
या ही कूं सब जाणत है, लियो री आँखी खोल।
मीरा कूं प्रभु दरसण दीज्‍यो, पूरब जनम को कोल।
———–

नाचनाचुनीं अति मी दमलें, थकलें रे नंदलाला ! ॥धृ.॥

निलाजरेपण कटिस नेसलें, निसुगपणाचा शेला
आत्मस्तुतीचें कुंडल कानीं, गर्व जडविला भाला
उपभोगांच्या शतकमलांची, कंठिं घातली माला ॥१॥

विषयवासना वाजे वीणा, अतृप्ती दे ताला
अनय अनीति नूपुर पायीं, कुसंगती करताला
लोभ प्रलोभन नाणीं फेंकी, मजवर आला गेला ॥२॥

स्वतःभोवतीं घेतां गिरक्या, अंधपणा कीं आला
तालाचा मज तोल कळेना, सादहि गोठुन गेला
अंधारीं मी उभी आंधळी, जीव जीवना भ्याला ॥३॥

सूरदासांचे पद

अब मै नाच्यूँ बहुत गोपाल ।
कामक्रोधको पहिरीचोलना, कंठ विषयती माल ।।
महामोहके नूपुर बाजत, निंदा शब्द रसाल ।
भरम भ-यो मन भये पखावज, चलत असंगत चाल ।।
तृष्णा नाद करत घट भीतर, नानाबिधी दै ताल।
मायाको कटि फेंटा बाँध्यो, लोभ तिलक दै भाल ।।
कोटिक कला कांछि दिखलाई, जलथल सुधि नहि काल ।
सूरदासकी सबै अविद्या, दूरि करो नंदलाल ।।
————-
उद्धवा, अजब तुझे सरकार !
लहरी राजा, प्रजा आंधळी, अधांतरी दरबार !

इथे फुलांना मरण जन्मता, दगडांना पण चिरंजीविता
बोरी-बाभळी उगाच जगती, चंदनमाथि कुठार !

लबाड जोडिति इमले माड्या, गुणवंतांना मात्र झोपड्या
पतिव्रतेच्या गळ्यात धोंडा, वेश्येला मणिहार !

वाइट तितुके इथे पोसले, भलेपणाचे भाग्य नासले
या पृथ्वीच्या पाठीवर ना माणसास आधार !

सूरदासांचे पद – या पदामधील उदाहरणे वेगळी आहेत, पण सज्जनांना या जगात त्रास सहन करावा लागतो आणि दुर्जनांचे फावते ही उफराटी रीत असल्याची तक्रार हाच भाव त्यात दाखवला आहे.

उधो करमनकी गति न्यारी ।
सब नदियाँ जल भरि भरि रहियाँ। सागर केहि बिध खारी।।
उज्ज्वल पंख दिये बगुलाको । कोयल केहि गुन कारी ।।
सुंदर नैन मृगाको दीन्हे । बन बन फिरत उजारी ।।
मूरख मूरख राजे कीन्हे । पंडित फिरत भिखारी ।।
सूर स्याम मिलनेकी आसा । छिन छिन बीतत भारी ।।
——————–

<————- मागील भाग : भाग ३

One Response

  1. […] <———– मागील भाग : भाग २                                                पुढील भाग : भाग ४ ———–> […]

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: