नवरात्र

नवरात्राचा उत्सव या ब्लॉगवर साजरा करायचा विचार एकदा मनात घोळू लागला होता. घटस्थापनेच्या सुमाराला त्याची आठवण झाली. माहिती गोळा करायला सुरुवात केल्यानंतर ती सहजपणे मिळत गेली. पण तिचे संकलन करून आपल्या शब्दात ती मांडायला खूप वेळ लागतो. त्यामुळे त्यातली कांही माहिती निवडून देत गेलो. त्याचबरोबर कांही पारंपरिक, कांही लोकप्रिय आणि कांही मला खूप आवडलेली गीतेसुध्दा एक एक करून देत गेलो. वेळ आणि जागा यांच्या मर्यादा पाहता महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तीपीठे आणि दोन प्रसिध्द देवस्थानांची माहिती दिली. याखेरीज कितीतरी स्थाने शिल्लक राहिली आहेत. मुंबईतच मुंबादेवी, काळबादेवी वगैरे जुनी आणि वॉर्डन रोडवरील समुद्रकिना-यावरील अत्यंत लोकप्रिय महालक्ष्मी वगैरे महत्वाची देवस्थाने आहेत. त्याशिवाय कल्याणची दुर्गाडी देवी, विरारच्या डोंगरमाथ्यावरली देवी वगैरे पुरातन आणि लोकप्रिय देवस्थाने आपल्या जवळपासच आहेत. शेजारच्या गोव्यातली शांतादुर्गा प्रसिध्द आहे.

शिवाय महाराष्ट्राबाहेर तर वायव्येला वैष्णोदेवीपासून ईशान्येला कामाख्यादेवीपर्यंत आणि दक्षिणेला मदुराई, कन्याकुमारीपर्यंत आदिशक्तीची खूप जगप्रसिध्द मंदिरे आहेत. म्हैसूरची चामुंडा देवी प्रसिध्द आहे. गुजराथी आणि बंगाली समाजात नवरात्रीचा उत्सव मोठ्या धूमधडाक्याने साजरा होतो. गुजराथ आणि बंगाल राज्यात तर तो गांवागांवातल्या गल्लीगल्लीत होत असतो, पण इतर राज्यातच नव्हे तर परदेशातसुध्दा ज्या ज्या ठिकाणी या समाजातल्या मंडळींची थोडी फार वस्ती आहे त्या सगळ्या ठिकाणी हा सण सार्वजनिक उत्सवाच्या रूपाने साजरा होतो. आता महाराष्ट्रात, विशेषतः मुंबईत त्याचे स्वरूप गणेशोत्सवाशी तुलना करता येण्याइतके मोठे झाले आहे. मराठी, गुजराथी वगैरे परंपरेप्रमाणे नवरात्र नऊ दिवसांचे असते आणि त्यात दस-याचा अंतर्भाव केला तर दहा दिवस होतात, बंगालातली दुर्गापूजा चार पाच दिवसच असते. उत्तर भारतीय लोक वेगळ्या प्रकारचे नवरात्र साजरे करतात. या नऊ दिवसात रोज संत तुलसीदासांच्या रामचरितमानसाचे सुरात पठण केले जाते आणि रंगमंचावर त्यातल्या प्रसंगांचे नाट्यमय सादरीकरण रामलीलेतून केले जाते. अखेर दस-याच्या संध्याकाळी रावणदहनाने त्या नवरात्रोत्सवाची अक्षरशः धूमधडाकेबाजसांगता होते.

नवरात्राची आरती आणि नवरात्राचे गाणे या दोन सुंदर  जुन्या रचना खाली दिल्या आहेत.

श्री नवरात्री देवीची आरती

समर्थ रामदासांनी श्री नवरात्री देवीची आरती लिहिली आहे. त्यांच्या काळी देवळां देवळांत सार्वजनिक रीत्या साजरा होणारा नवरात्र महोत्सव कसा असायचा याचे चित्रणही देवीच्या अनेक रूपांबरोबरच या आरतीत पहायला मिळते.

उदोऽ बोला उदोऽ अंबाबाई माउलिचा हॊऽऽ
उदोकारे गर्जति काय महिमा वर्णू तिचा हो ।।धृ।।

अश्विन शुद्ध पक्षी अंबा बैसलि सिंहासनी हो
प्रतीपदे पासुनि घटस्थापना ती करुनी हो
मूलमंत्र जप करुनि भोंवते रक्षक ठेवुनि हो
ब्रह्मा विष्णू रुद्र आइचे पूजन करिती हो ।।१।।

द्वितियेचे दिवशी मिळती चौसष्ट योगिनी हो
सकळांमध्ये श्रेष्ठ परशूरामाची जननी हो
कस्तुरि मळवट भांगी शेन्दुर भरुनी हो
उदोकारे गर्जति सकल चामुण्डा मिळुनी हो ।।२।।

तृतियेचे दिवशी अंबे श्रृंगार मांडिला हो
मळवट पातळ चोळी कंठी हार मुक्ताफ़ळा हो
कंठीची पदके कांसे पीताम्बर पीवळा हो
अष्टभुजा मिरविसि अंबे सुन्दर दिसे लीला हो ।।३।।

चतुर्थीचे दिवशी विश्र्वव्यापक जननी हो
उपासका पाहसी अंबे प्रसन्न अंत:करणी हॊ
पूर्ण कृपे तारिसि जगन्माते मनमोहिनी हो
भक्तांच्या माउली सुर ते येती लोटांगणी हो ।।४।।

पञ्चमीचे दिवशी व्रत ते “उपांगललिता” हो
अर्घ्य पाद्य पूजने तुजला भवानी स्तविती हो
रात्रीचे समयी करिती जागरण हरिकथा हो
आनंदे प्रेम ते आले सद्भावे क्रीडता हो ।।५।।

षष्ठीचे दिवशी भक्तां आनंद वर्तला हो
घेउनि दिवट्या हस्ती हर्षे गोंधळ घातला हो
कवडी एक अर्पिता देसी हार मुक्ताफ़ळा हो
जोगवा मागतां प्रसन्न झाली भक्त कूळा हो ।।६।।

सप्तमीचे दिवशी सप्तश्रृंग गडावरी हो
तेथे तू नांदसी भोवती पुष्पे नानापरी हो
जाई जुई शेवन्ती पूजा रेखियली बरवी हो
भक्त संकटी पडता घेसी झेलुनि वरचे वरी हो ।।७।।

अष्टमीचे दिवशी अष्टभूजा नारायणी हो
सह्याद्री पर्वती पाहिली उभी जगज्जननी हो
मन माझे मोहिले शरण आलो तुज लागुनी हो
स्तनपान देउनि सुखी केले प्रसन्न अंत:करणी हो ।।८।।

नवमीचे दिवशी नव दिवसांचे पारणे हो
सप्तशती जप होम हवने सद्-भक्ती करुनी हो
षड्र्स अन्ने नैवेद्यासी अर्पियली भोजनी हो
आचार्य ब्राह्मणा तृप्त केले कृपे करुनी हो ।।९।।

दशमीचे दिवशी अंबा निघे सीमोल्लंघनी हो
सिंहारुढ करि शस्त्रे दारुण अंबे त्वां घेउनि हो
शुम्भ निशुम्भादिका राक्षसा किती मारिसी रणी हो
विप्रा रामदासा आश्रय दिधला तो चरणी हो ।।१०।।

उदो उदो उदो उदो
जगदम्ब जगदम्ब जगदम्ब जगदम्ब
————————————-
नवरात्राचे गाणे किंवा नव देवता स्वरूपांची आरती या रचनेत जगन्माउलीच्या नऊ रूपांचे दर्शन घडते.

नवरात्राचे गाणे

चला सख्यांनो नवरात्राचे गाणे आपण गाऊ
नव रूपा ही जगन्माउली डोळे भरुनी पाहू ।।धृ।।

मनोमनी आठवी शिवाला करांत ही वरमाला
सागर तीरी उभी राहिली कोण असे ही बाला ?
कोण असे ही बाला ?
रूप तियेचे कुमारिकेचे पहिले दिवशी पाहू
नव रूपा ही जगन्माउली डोळे भरुनी पाहू ।।१।।
चला सख्यांनो —

“शुभं करोती” वदली वाणी जोडुनि दोऩ्हि करांना
तेजोमय ही मूर्ति तियेची प्रसन्न करि नयनांना
प्रसन्न करि नयनांना !!!
सांजवातिला सुवासिनी ही दुसरे दिवशी पाहू
नव रूपा ही जगन्माउली डोळे भरुनी पाहू ।।२।।
चला सख्यांनो —

मृदुल करांनी छेडित वीणा उधळित सप्त सुरांना !
स्फ़ुर्ति दायिनी स्फ़ुर्ति देउनी धुन्द करी रसिकांना
धुन्द करी रसिकांना !!!
मयुर वाहिनी सरस्वतीला तिसरे दिवशी पाहू
नव रूपा ही जगन्माउली डोळे भरुनी पाहू ।।३।।
चला सख्यांनो —

बोल “भवानी माता की जय !” गर्जत दाहि दिशांना
प्रसाद घेउनि तलवारींचा सिद्ध होति लढण्याला
सिद्ध होति लढण्याला !
शिवरायाची भवानि आई चौथे दिवशी पाहू ।
नव रूपा ही जगन्माउली डोळे भरुनी पाहू ।।४।।
चला सख्यांनो —

नवयौवन संपन्न नववधू हिरवा शालू ल्याली !
फ़ुलवेलीचा साज घालुनी वसुन्धरा ही आली
वसुन्धरा ही आली !!!
वनदेवीचे रूप तियेचे पांचवे दिवशी पाहू !
नव रूपा ही जगन्माउली डोळे भरुनी पाहू ।।५।।
चला सख्यांनो —

भाळी मळवट हिच्या शोभला कंठी रुळते माळा
खल निर्दालन करण्यासाठी त्रिशुल हातिचा सजला
त्रिशुल हातिचा सजला !!!
उग्र रूप हे व्याघ्राम्बरिचे सहावे दिवशी पाहू !
नव रूपा ही जगन्माउली डोळे भरुनी पाहू ।।६।।
चला सख्यांनो —

हाती घेउनि अमृत कुम्भा आज कमलिनी आली
शेषशायि भगवान चरणी सेवारत ही झाली
सेवारत ही झाली !!!
सौभाग्याचे व्रत हे घेउनि कुंकुम तिलका लावू !
नव रूपा ही जगन्माउली डोळे भरुनी पाहू ।।७।।
चला सख्यांनो —

तव नामाचा उदो उदो चा नादहि भरला कानी
तव आगमने मांगल्याचा सुगंध भरला गगनी
सुगंध भरला गगनी !!
अष्टहि कमळे अष्टभुजेच्या चरणांवरती वाहू !!!
नव रूपा ही जगन्माउली डोळे भरुनी पाहू ।।८।।
चला सख्यांनो —

भावसुरांचे आसन तुजला हृदय मंदिरी केले
पंचप्राण कुरवंडी करण्या नेत्र दीप लावियले !
नेत्र दीप लावियले !!!
दर्शन घेउन तुझेच माते आरति मंगल गाऊ !
नव रूपा ही जगन्माउली डोळे भरुनी पाहू ।।९।।
चला सख्यांनो —

या लहानशा मालिकेची सांगता माझ्या आणि सगळ्यांच्याच अतीशय आवडत्या भैरवीने करीत आहे.

भवानी दयानी, महाबाकबानी ।
सुर नर मुनिजन मानी, सकल बुद ग्यानी ।
जगजननि जगजानी,  महिषासुरमर्दिनी ।
ज्वालामुखी चंडी, अमरपददानी ।।

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: