शाळेतले शिक्षण (भाग ३)

शाळेतील मास्तरांचा जो अनुभव या लेखमालेच्या पहिल्या भागात मी सांगितला आहे तो मराठी मुलांच्या प्राथमिक शाळेतला होता. आजूबाजूच्या खेडेगांवांमधल्या मराठी व कानडी माध्यम असलेल्या मुलांच्या व मुलींच्या निरनिराळ्या शाळांमधल्या सगळ्या विद्यार्थ्यासाठी आठवीपासून अकरावी इयत्तेपर्यंतच्या शिक्षणासाठी तालुक्याच्या गांवी एकच हायस्कूल होते. त्यात शिक्षणाच्या माध्यमानुसार वेगळ्या तुकड्या असायच्या. त्यातल्या प्रत्येक तुकडीत मुले आणि मुली या दोघांचाही समावेश असला तरी क्लासरूममध्ये मुलांसाठी आणि मुलींसाठी वेगळे विभाग आणि बसण्यासाठी वेगवेगळी बाकडी असत. एका भागातून दुस-या भागात जाण्यास मज्जाव असल्यामुळे आम्ही त्यांना हिंदुस्थान पाकिस्तान म्हणत असू.  वर्गांच्या दोन्ही बाजूंना लांबलचक कॉरीडॉर होते, त्यांमधून वर्गात येण्याजाण्यासाठी वेगळे दरवाजे असत. एका व्हरांड्यामधून फक्त मुलांना आणि दुस-यातून फक्त मुलींना चालायला परवानगी होती. मुले आणि मुली आपापली वेगवेगळी कोंडाळी करून हिंडत. त्यांच्यात सतत एक प्रकारच्या शीतयुध्दाचे वातावरण असे. आपापसात बोलतांनाच विरुध्द बाजूला ऐकू येतील असे टोमणे व खोडसाळ ताशेरे मारणे, टिंगल किंवा नक्कल करणे वगैरे नेहमी चालायचे, पण सख्खे बहीण भाऊसुद्धा शाळेच्या आवारात कधीही अमोरासमोर उभे राहून एकमेकांशी बोलत मात्र नसत. त्यामुळे त्या काळात मुलामुलींचे सहशिक्षण होते पण सहजीवन नव्हते अशातली परिस्थिती होती.

आमच्या हायस्कूलमध्ये सुरुवातीपासूनच म्हणजे आठवीपासून बरेच शिस्तबद्ध वातावरण होते. संस्थानिकांच्या जमान्यातील ‘इंग्रजी’ शाळेचेच हे नवे रूप होते आणि इंग्रजांच्या काळातील जुने शिक्षक आता मुख्याध्यापकाच्या पदावरून तिचा कारभार चालवत असल्यामुळे बरेचसे पूर्वीचे वातावरण शिल्लक राहिले असेल. त्या काळात मुलांना सक्तीचा गणवेष नसला तरी त्यांनी अंगात नीटनेटके कपडे घालणे आवश्यक होते. मुलींना तर उपजतच त्याची हौस असते आणि शाळेत मुली आहेत म्हंटल्यावर आपसूकच मुलांनाही आपण जरा बरे दिसावे असे वाटत असणार! आठवड्याचे वेळापत्रक होते आणि त्यानुसार वेगवेगळे विषय शिकवण्यासाठी त्या त्या विषयांचे तज्ञ गुरूजी नियमितपणे येऊन आपापले तास घेत. आज हे ऐकायला अगदी सामान्य वाटत असले तरी आम्हाला त्या वेळेस त्याचे केवढे कौतुक वाटायचे?

आम्ही शाळेत असतांनाच राज्यपुनर्रचना होऊन मुंबई राज्यात असलेला आमचा भाग मैसूर राज्यात गेला. तिकडच्या शिक्षणपध्दतीत बराच फरक होता असे ऐकले होते. आधीच पुण्यामुंबईकडच्या शिक्षणतज्ञांनी ठरवलेला अभ्यासक्रम आमच्या गांवापर्यंत नीटपणे पोचत नव्हता. त्यात हे बंगलोरचे तज्ञ आणखी काय करणार आहेत या काळजीने कांही लोक चूर झाले. मध्यंतरीच्या काळात धारवाड हुबळीकडची मंडळी त्यात समन्वय आणण्याचे काम करतील असे ठरवले गेले म्हणे. ‘मॅट्रिक’ची परीक्षा जाऊन तिच्या जागी अकरावी इयत्तेची ‘एसएसएलसी’ नांवाची शालांत परीक्षा आली होती.

परीक्षा घेणा-या बोर्डाने अनेक विषय ठेवले असले तरी आमच्या शाळेत भाषा, गणित, समाजशास्त्र आणि विज्ञान एवढे ठराविक विषयच शिकवण्याची सोय होती. मराठी माध्यमात शिक्षण घ्यायचे तर ‘मराठी भाषा’ हा विषय आलाच. तो मला अत्यंत प्रिय होता. पुरातन कालातल्या संतकवींपासून तत्कालिन लोकप्रिय लेखकांपर्यंत सर्वांचे विविध प्रकारचे साहित्य वाचायची मला आवड होती. वर्गात शिकवले जाणारे धडे त्यापुढे यःकश्चित वाटायचे. राष्ट्रभाषेतले बरेचसे शब्द हिंदी चित्रपटसंगीतामध्ये लता, आशा, मुकेश, रफी यांच्या गोड गळ्यातून कानावर पडत असल्यामुळे ती भाषा ऐकायला गोड आणि समजायला सोपी वाटायची. त्या काळात तिच्यावर टपोरी किंवा भोजपुरी बोलींचे आक्रमण झालेले नसल्यामुळे हिंदी सिनेमातले नटनट्या बरीच शुध्द भाषा बोलत असत हे मला मोठा झाल्यानंतर कळले. गांवात एकही हिंदीभाषी कुटुंब नसल्यामुळे प्रत्यक्ष जीवनात ती भाषा कधी कांनावर पडलीच नाही आणि “सिनेमाच्या नादाने मुले बिघडतात.” असे वडीलधारी मंडळींचे ठाम मत असल्यामुळे शाळेत असतांना मला सिनेमे पाहून त्यातून हिंदी शिकायची संधी मिळाली नाही. कानडी मुलुखात रहात असल्यामुळे लहानपणापासून त्या भागातली प्रचलित बोली बोलता येतच होती. तिची मुळाक्षरे आणि सोपी वाक्ये शिकण्याची संधी शाळेत मिळत होती ती सोडण्यात अर्थ नव्हता. त्यामुळे कन्नड लिहायला व वाचायला येत होते, फक्त त्यातले व्याकरण न शिकल्यामुळे ते थोडे अशुध्द राहिले.

मला कॉलेजात जायची इच्छा होती असे म्हणण्यापेक्षा त्यावाचून गत्यंतर नव्हते. त्यासाठी इंग्रजी भाषेवर प्रभुत्व मिळवणे अत्यावश्यक होते. तिची लिपी, उच्चार, वाक्यरचना वगैरे सगळेच फार वेगळे असल्यामुळे ते सारे चार वर्षात आत्मसात करणे जडच जात होते, पण त्याला इलाज नव्हता. मी जर कधी माझ्या मनाविरुध्द अभ्यास केला असेल तर तो याच विषयाचा! मला बाकीचे विषय मनापासून आवडत असत. ज्या विद्यार्थ्यांना कॉलेजात जायचेच नव्हते अशी मुले मात्र इंग्रजी भाषा कठीण म्हणून सोडून देत असत. ‘भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाणभारती।’ असे जिचे कौतुक केले जाते ती संस्कृत भाषा शिकण्यासाठी कठोर परिश्रम करावे लागतात. तिच्यातले ‘अ’कारांत, ‘आ’कारांत वगैरे अनेक प्रकारचे अंत असलेल्या, विभिन्न लिंगे असलेल्या निरनिराळ्या शब्दांच्या तीन वचनानुसार बदलणारी सात विभक्त्यांमधली विविध रूपे “रामः रामौ रामाः” करीत पाठ करणे मुलांच्या सहनशक्तीचा अंत पहात असे आणि वेगवेगळ्या प्रकारचे धातु तीन वचनांमध्ये आणि भूतभविष्यादि अनेक काळांमध्ये “गच्छामि गच्छावः गच्छामः” करीत ‘चालवतांना’ त्यात आमचीच ‘गच्छंती’ होत असे. बहुतेक मुलांना असले प्रचंड पाठांतर करायची मुळीच हौस नसायची आणि गरजही वाटत नव्हती, त्यामुळे ते तिच्यापासून दूर रहायचे. संस्कृत हा विषय तर कमालीचा ऐच्छिक होता आणि फार थोडी मुले तो निवडण्याच्या भानगडीत पडत. माझ्या दृष्टीने तो स्कोअरिंग विषय होता. शिवाय आमच्या घरातून त्यासाठी आग्रह होताच आणि संस्कृत श्लोकांचे पाठांतर झालेले असल्यामुळे मला त्याचा थोडा उपयोग होत होता. त्यामुळे मी तो जास्तीचा विषय शालांत परीक्षेसाठी घेतला होता.
…. …… (क्रमशः)

 

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: