राम जन्माच्या उत्सवाची एक आठवण

चैत्रमास त्यात शुद्ध नवमी ही तिथी ।
गंधयुक्त तरीही वात ऊष्ण हे किती !
दोन प्रहरी कां ग शिरी सूर्य थांबला ?
राम जन्मला ग सखी राम जन्मला ।।

या सुंदर शब्दात महाकवी ग.दि.माडगूळकरांनी रामजन्माचे वर्णन गीतरामायणात केलेले आहे. दरवर्षी रामनवमीला गांवागांवातल्या राममंदिरांत रामजन्मोत्सव साजरा केला जातो. मुंबईतही ठिकठिकाणी होत असतो. इथली हवा नेहमीच कसल्या प्रकारच्या गंधांनी भरलेली असते ते सर्वांना माहीत आहे. त्यातली ऊष्णता मात्र चांगलीच दाहक झालेली असते. त्यामुळे भर दुपारी हातातले काम आणि वातानुकूलित खोली सोडून रणरणत्या उन्हात दूरच्या राममंदिरात जाण्याइतका उत्साह सहसा कोणाला नसतो. यापूर्वी मी किती वर्षांपूर्वी आणि कुठल्या गावातल्या कुठल्या देवळातल्या रामजन्माच्या उत्सवाला गेलो होतो ते सुद्धा आता आठवत नाही.

पाच सहा वर्षांपूर्वी एकदा मी मध्यप्रदेशातील टिमरनी नांवाच्या गांवी रामनवमीच्या सकाळीच जाऊन पोचलो होतो. तिथे आमच्या आप्तांच्या घराजवळच रामाचे देऊळ होते आणि घरातली सगळी मंडळी जन्माच्या वेळी तिकडे जाणारच होती, त्यामुळे मलाही त्या ठिकाणी साजरा होत असलेला रामजन्मोत्सव पहायची आयतीच संधी मिळाली. तसा मी नियमितपणे भक्तीभावाने देवळात जाणा-यातला नाही, पण आपले सगळे उत्सव मात्र मला मनापासून आवडतात.

आम्ही पावणेबाराच्या सुमाराला मंदिरात पोचलो तोपर्यंत त्या देवळाचा लहानसा सभामंटप माणसांनी नुसता फुलला होता. त्यात स्त्रिया व पुरुषांसाठी वेगळे विभाग व येण्याजाण्याचे स्वतंत्र दरवाजे ठेवले होते. आत जाण्याच्या वाटेमध्येच बसकण मारून मी तिला थोडी अरुंद केली. माझ्या मागून आलेल्या दहा बारा लोकांनी तर तिला पुरती बुजवून टाकली. त्यानंतर आयत्या वेळी आलेले लोक मग दरवाजाच्या बाहेरील कट्ट्यावरच बसले किंवा दाराबाहेरच उभे राहिले.

सभामंटपात एका मंचकावर एक महाराज विराजमान होऊन समारंभाचे सूत्रसंचालन करीत होते. त्यांच्या तोंडाजवळ ध्वनिक्षेपक व हाताशी एक बाजाची पेटी होती आणि बाजूलाच एक तबलेवाला बसला होता. त्यांच्या आधाराने ते मधून मधून थोडेफार गात होते. त्यांचे कीर्तन कां भजन अव्याहत सुरू होते. माझ्या लहानपणी आमच्या गांवात दर वर्षी या वेळी रामजन्माच्या आख्यानाचे कीर्तन लावीत असत. दशरथ राजा व त्याच्या तीन राण्यांपासून सुरुवात करून त्याने केलेला यज्ञ, त्यात साक्षात अग्निनारायणाने प्रकट होऊन पायसदान करणे, त्याच्या तीनऐवजी चार वाटण्या होणे वगैरे सारा कथाभाग सुरसपणे रंगवीत बरोबर बाराच्या ठोक्याला पुत्रजन्माचा सोहळा संपन्न व्हायचा. टिमरनीच्या देवळातले हिंदी भाषिक महाराज मधूनच कांही वाक्ये बोलत होते, तुलसीदासाच्या रामायणातले दोहे कधी बोलून सांगत होते तर कधी गाऊन दाखवत होते. अधून मधून रामनामाचे वेगवेगळे जप करीत होते. “हाथी घोडा पालकी, जय बोलो सियारामकी” अशा पद्धतीची कित्येक यमके त्यात होती. उपस्थितांच्या संख्येच्या मानाने सामूहिक भजनाचा आवाज क्षीण वाटत होता यामुळे “जो काम नही करना चाहिये वो करनेमे लोगोंको शर्म नही आती पर भगवानका नाम लेनेमे आती है।” असे महाराजांचे ताशेरे मध्येच मारून झाले. त्याचा इतकाच उपयोग झाला की आधीपासून खालच्या आवाजात बोलणारे कांही लोक मोठ्याने ओरडू लागले. माझ्यासारख्या नवख्या लोकांना त्यातले शब्दच नीटसे कळत नव्हते तर त्यांचा उच्चार कसा करणार? त्यांनी नुसतेच ओठ हालवले.

बारा वाजायला पांच मिनिटे कमी असतांना गाभा-याचा दरवाजा बंद झाला व बाहेर रामनामाचा घोष चालत राहिला. लोकांच्या हातात फुले किंवा पाकळ्या वाटल्या गेल्या. बारा वाजता दरवाजा उघडला आणि सगळ्यांनी दारापर्यंत जाऊन आंतील राम लक्ष्मणांच्या मूर्तीच्या दिशेने पुष्पवर्षाव केला. प्रत्येक रामभक्ताने इतक्या छोट्या गाभा-याच्या आत प्रवेश करणे शक्यच नव्हते. त्यातून उगीच चेंगराचेंगरी झाली असती. दारामधूनच आतल्या मूर्तींवर फुले उधळून झाल्यावर सर्वांनी बसून घेण्याची सूचना झाली. तोंडाने नामसंकीर्तन सुरूच होते. आरती सुरू होताच सगळे लोक पुन्हा उभे राहिले. श्रीरामचंद्र कृपालु भज मन हे भजन आरतीच्या स्वरूपात परंपरागत संथगती चालीवर खालच्या सुरात सामूहिकरीत्या म्हंटले. त्यानंतर मंत्रपुष्पांजली झाल्यावर व आरतीचे तबक फिरवून झाल्यावर पुन्हा सगळ्यांनी बसून घेतले.

मी लहानपणी पाहिलेला बाळाला पाळण्यात घालण्याचा आणि सर्वांनी त्याचा दोरीने झोके देण्याचा सोहळा तिकडच्या भागात निराळ्या पध्दतीने होतो. आरती संपल्यानंतर श्रीरामाच्या बालपणासंबंधीचे दोहे सुरू झाले. एका शेल्याची छोटी लांबट घडी घालून व ती दोन माणसांनी दोन टोकांनी धरून झोपाळ्यासारखे झोके देत त्याचा झूला केला. त्याच्या आंत काय ठेवले होते ते दिसले नाही. ते रामलल्लाचे प्रतीक असावे. तो झूला प्रेक्षकांमध्ये फिरवून झाला. लोकांनी त्याला स्पर्श करून त्यातही कांही नोटा वा नाणी टाकली. त्यानंतर प्रसाद म्हणून सगळ्यांना चिमूट चिमूट पांजरी का पंजेरी नांवाचे चूर्ण वाटण्यात आले. तो पदार्थ सुंठवडा तर नक्कीच नव्हता. त्याला धण्याची चंव मात्र लागत होती. अंगातून घामाच्या धारा लागलेल्या असतांना ते चूर्ण मुठीत धरून घरी नेण्यासारखे नव्हते त्यामुळे तिथेच ते तोंडात टाकून हात झटकले.

देवळातले भजन, संकीर्तन वगैरे अजून किती वेळ चालणार होते कुणास ठाऊक! पण आपला कार्यभाग उरकला असे ठरवून आणि बाहेर ताटकळत बसलेल्या भाविकांना आत जाऊन देवदर्शनाची संधी द्यावी या उदात्त हेतूने आम्ही घरी परतलो. घरी तयार करून ठेवलेले जेवणसुद्धा आमच्या येण्याची वाटच पहात होते ना!

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: