२६ नोव्हेंबर २००८

काळरात्र

त्या दिवशी मी अमेरिकेमधील अल्फारेटाला मुलाच्या घरी बसून दुपारचे जेवण घेत होतो. अचानक टेलीफोन वाजला. अजेय ऑफीसमधून बोलत होता. मला वाटले तो तिकडे डबा खायला बसला असेल आणि जेवण करता करता त्याला आमच्याशी गप्पा मारायच्या असतील. पण तो भेदरलेल्या स्वरात म्हणाला, “तुम्हाला मुंबईचं कांही कळलं का?”
आम्हाला घराबाहेरच्या जगाचं कसलंही भानच नव्हतं. सांगितलं, “नाही बाबा. काय झालं?”
“तिथे कसलातरी मोठा घोटाळा झालाय्.”
एवढ्या मोठ्या मुंबईत लहान सहान दुर्घटना रोजच घडत असतात. (“बडेबडे शहरोंमे छोटेमोटे हादसे होते रहते है।” या आबांच्या वाक्याला शोलेमधल्या गब्बरसिंगच्या संवादाइतकीच प्रसिद्धी नंतर मिळाली.) पण त्या दिवशी त्या क्षणी आम्हालादेखील तसेच वाटले होते. अशा बातम्यांच्याबद्दल वर्तमानपत्रांच्या आतल्या पानांवर बारीक अक्षरात असलेल्या बातम्या न वाचताच ते पान मी अनेक वेळा उलटतो. एकादी इमारत कोसळणे, बस किंवा लोकलचा अपघात, दंगेधोपे, अलीकडल्या काळात होत असलेले बाँबस्फोट यासारख्या मुंबईच्या दृष्टीने मोठ्या असणा-या घटना मुंबईल्या वृत्तपत्रात मुखपृष्ठावर असतात. पण अल्फारेटाला आल्यापासून रोज सकाळी वर्तमानपत्र वाचणे हा प्रकारच नव्हता आणि कधी लोकल न्यूजपेपर आणलाच तर तिथल्या त्या पेपरमध्ये मुंबईतल्या असल्या बातम्या कधी येतहूी नव्हत्या. अधून मधून इंटरनेटवर मुंबईतली वर्तमानपत्रे वाचून आमची तहान भागवून घेत होतो पण त्यात फारसे समाधान होत नसे. त्यामुळे मुंबईत घडलेल्या काही मोठ्या घटनासुध्दा अनेक वेळा आम्हाला तिथे समजत नसत. मग मुलाला एवढे अस्वस्थ करणारा हा मोठा गोंधळ कसला असेल? कांही सुचत नव्हते.
अलका पटकन म्हणाली, “मी ललिताला फोन करून विचारते.”
“नको, नको.” अजय जवळजवळ ओरडलाच. पुढे त्याने सांगितले, “एवढ्याचसाठी मी तुम्हाला फोन केला आहे. दोन चार दिवस कोणीही भारतात कोणाला फोन करायचा नाही आणि तिकडून आला तरी कसली चौकशी करायची नाही. घरी आल्यावर मी सांगेन. तोपर्यंत टीव्हीवर पहा, पण ते मलासुध्दा फोन करून सांगू नका.”
आमच्या मनातले गूढ वाढतच होते. लगेच टीव्ही सुरू करून बातम्यांचे चॅनेल लावले. सीएनएन, फॉक्स वगैरे सगळीकडेच मुंबईमधल्या अतिरेक्यांच्या हल्ल्याची त्रोटक ब्रेकिंग न्यूज येत होती. पण लगेच पुन्हा अमेरिकेतल्या बातम्या दाखवत होते. त्या आम्हाला समजतही नव्हत्या आणि त्यात स्वारस्यही नव्हते. तरीही मुंबईतली परिस्थिती जाणून घेण्यासाठी त्या बातमीची वाट पहात आम्ही टीव्ही लावून तो पहात बसलो होतो. सुरुवातीला त्या मानाने बीबीसीवर मुंबईला जास्त वेळ दिला जात होता. आम्ही पहायला सुरुवात केली त्या वेळेपर्यंत बोरीबंदरवरला हल्ला करून आतंकवादी तिथून पसार झाले होते. तिथली काही दृष्ये टीव्हीवर दाखवत होते पण ताजमहाल हॉटेल, ओबेरॉय हॉटेल व नरीमन हाउस या ठिकाणी ते त्यांच्या निर्घृण कारवाया करत होते. त्याबद्दल फारशी माहिती बाहेर आली नव्हती.

ऑफीसमधून घरी आल्यानंतर अजेयने सांगितले की “अशा प्रसंगी टेलीफोन, ईमेल वगैरेंचे स्क्रीनिंग चाललेले असते आणि भारतातल्या लोकांशी अमेरिकेतून ज्या ज्या कोणी संपर्क साधला असेल ते सगळेच संशयास्पद समजले जातात आणि मग त्यांच्या मागे चौकशीचं झेंगट लागू शकतं.” असे त्याला कोणीतरी सांगून सावध रहायचा सल्ला दिला होता. त्यामुळे या वेळी केवळ उत्सुकतेपोटी जास्त चौकशा करण्यापेक्षा सावधगिरी बाळगणे अधिक श्रेयस्कर होते. दक्षिण मुंबईत आमच्या ओळखीचे कोणी रहातच नाही आणि मुंबईच्या इतर भागात राहणा-या लोकांनीसुद्धा या बातम्या फक्त टीव्हीवरच पाहिल्या असतील. आम्हाला त्याचा खरोखरचा आँखो देखा हाल मुंबईमधल्या कोणाकडून समजण्याची शक्यता नव्हतीच. अशी एकादी घटना घडली की मुंबईतले मोबाईल फोनसुद्धा जाम होतात याचा अनुभव होता. त्यामुळे आम्हाला कोणाचा फोन आलाही नाही आणि आम्हीही कोणाला फोन करून काही विचारले नाही की सांगितले नाही.

मुंबईतल्या बड्या हॉटेलांमध्ये अनेक अमेरिकन नागरिक अडकले असल्याचे जेंव्हा बाहेर यायला लागले तसतसा अमेरिकन चॅनेल्सवर मुंबईतल्या बातम्यांना देण्यात येणारा वेळ वाढत गेला आणि अमेरिकेतल्या दिवसाअखेरीस (म्हणजे भारतात दुसरा दिवस उजाडला असतांना) सीएनएनवर तर त्याची सतत रनिंग कॉमेंटरी सुरू झाली. आम्हीही त्यानंतर टीव्हीकडे टक लावून ती पहात बसलो. बोरीबंदरवरील हल्ल्यानंतर लगेचच पोलिस मुख्यालयातले तीन बडे अधिकारी त्या जागेच्या जवळपास मारले गेले होते. पण ही बातमी मात्र निदान चार पाच तास जाहीर केली गेली नव्हती. हळू हळू टप्प्याटप्प्याने ती सांगितली गेली तेंव्हा तिच्यावर विश्वास बसत नव्हता. ज्या पध्दतीने ती तिकडे सांगितली जात होती त्यावरून अनेक प्रश्न मनात उठत होते. अजूनही त्यांना समर्पक अशी उत्तरे सापडलेली नाहीत.

गेटवे ऑफ इंडियाजवळील मोकळ्या जागेत अनेक वृत्तवाहिन्यांनी तंबू ठोकून ऑब्झर्वेशन पोस्ट बनवलेली दिसत होती. कधी तिथून दिसणारे दृष्य तर कधी त्या वार्ताहरांना दाखवत होते. त्या वार्ताहरांमध्ये अनेक महिला सुध्दा दिसत होत्या. ताजमहाल हॉटेलच्या वेगवेगळ्या भागातून धुराचे प्रचंड लोट उठत होतेच, अनेक वेळा ज्वालांचे लोळसुध्दा स्पष्ट दिसत होते. कुठल्या क्षणी कोणती बातमी आतून बाहेर येईल याचा नेम नव्हता आणि प्रत्येक वार्ताहर ती जाणून घेण्याच्या प्रयत्नात दिसत होता. हे लोक शिफ्ट ड्यूटी करत आहेत की सतत तिथे बसून आहेत हेच कळत नव्हते. जवळजवळ ती अमेरिकेतली संपूर्ण रात्र (म्हणजे भारतातला २७ नोव्हेंबरचा दिवस) आम्ही बातम्या पहात जागून काढली. जगाच्या दुस-या टोकावर रहात असतांनासुद्धा मुंबईत चाललेले हे भयानक थरारनाट्य आम्हाला जागच्या जागी खिळवून ठेवत होते. यावरून प्रत्यक्ष ज्यांच्यासमोर ते उलगडत होते त्यांच्या मनाची काय अवस्था झाली असेल याची कल्पना करावी.

पुढील जवळजवळ दीड दोन दिवस मुंबईत घडत असलेल्या घटना आम्ही अमेरिकेतल्या अल्फारेटा गावी घरात बसून श्वास रोखून टीव्हीवर पहात राहिलो. अखेरीस सर्व अतिरेक्यांचा पाडाव झाला, सर्व जागी लागलेल्या आगी विझल्या आणि सर्व जागा व्यवस्थितपणे तपासून त्या पूर्ववत सुरक्षित झाल्याबद्दलची घोषणा करण्यात आल्यानंतर हे खास प्रक्षेपण थांबले. या घटनांमध्ये मृत आणि जखमी झालेल्या व्यक्तींची, तसेच यातून सहीसलामत सुटलेल्या लोकांची आकडेवारी, त्यातले कोणत्या देशामधले किती होते वगैरेचे तपशील, ते लोक मुंबईला कशासाठी गेले होते वगैरे माहिती देणे, त्यातल्या अमेरिकन नागरिकांबद्दल जास्तच तपशीलवार खुलासे, अनेकांच्या मुलाखती, त्यांच्या भावना, अनेकजणांच्या प्रतिक्रिया आणि इतर अनेकांनी त्यांच्यावर केलेले भाष्य वगैरे त्यासंबंधीचे प्रसारण आणखी चार पाच दिवस चालले. त्यानंतर भारतातल्या बातम्या येणे कमी कमी होत थांबून गेले, तसे आम्हीही अमेरिकेतल्या टीव्हीवरल्या बातम्या पाहणे बंद केले.

ताजमहाल हॉटेल किंवा ओबेरॉय हॉटेल या पंचतारांकित हॉटेलांमध्ये त्या वेळी जे लोक मरणाच्या सापळ्यात सापडले होते, त्यांत माझ्या जवळच्या आप्तांपैकी कोणी असण्याची शक्यता नव्हतीच, ओळखीतले कोणी असण्याची शक्यतासुध्दा अगदी कमी होती, कारण त्या जगाशी आमचा तसा काही संबंधच उरलेला नव्हता. प्रत्यक्षातही तसे कोणी तिथे नव्हतेच असे नंतर समजले. नोकरीत असेपर्यंत मी कामानिमित्य काही वेळा या हॉटेलांमध्ये गेलेलो असलो तरी आता निवृत्तीनंतर भविष्यात कुठल्याच पंचतारांकित हॉटेलात जाण्याचे योग दिसत नव्हते. यातल्या कोणत्याही हॉटेलचे शेअर मी विकत घेतलेले नव्हते. नरीमन हाउस किंवा खाबाद हाउस ही नावेदेखील मी कधी ऐकली नव्हती. थोडक्यात सांगायचे तर मुंबईत त्या वेळी घडत असलेल्या घटनांचा माझ्या व्यक्तीगत आयुष्याशी तेंव्हाही काही प्रत्यक्ष संबंध नव्हता आणि माझ्या जीवनावर त्यांचा काही परिणामही होणार नव्हता. तरीसुध्दा मी त्यात एवढा का गुंतून गेलो होतो?

पूर्वी पाहिलेल्या असल्यामुळे त्या जागा माझ्या चांगल्या ओळखीच्या मात्र होत्या. गेट वे ऑफ इंडियाच्या परिसरात दहा वर्षांहून अधिक काळ माझे ऑफीस होते त्यामुळे त्या भागात माझे रोज जाणे येणे होत होते. त्या जागेबद्दल जास्तच आत्मीयता वाटत होती आणि बातम्यांचे मुख्य ठिकाण तेच होते. ज्या ठिकाणी उभे राहून वार्ताहर मंडळी दुरून सारे दृष्य पहात होते तिथे मी स्वतः पूर्वी शेकडो वेळा उभा राहिलो होतो. त्या अँगलमधून कित्येक वेळा ताजमहाल हॉटेलची भव्य इमारत पाहिली असल्यामुळे ती छबी स्मरणात होती. यामुळे टीव्हीवर दाखवले जाणारे दृष्य मला पटकन समजत होते. या सर्वापेक्षा मोठे कारण म्हणजे दूरदेशी रहात असतांना भारतातल्या, त्यातून मुंबईतल्या व त्यात पुन्हा ओळखीच्या ठिकाणांची दृष्ये पाहण्याची, ती दुःखदायक असली तरी, एक वेगळीच ओढ होती. दुसरे कारण असे होते की यापूर्वी होऊन गेलेल्या बहुतेक सगळ्या मोठ्या घटनांची फक्त छायाचित्रे मी बातम्यांमध्ये पाहिली होती, अलीकडच्या काळात काही रेकॉर्डेड व्हीडिओ क्लिप्स पहात होतो, पण क्रिकेट किंवा फूटबॉलसारखे सामने सोडले तर त्यापूर्वी कोणतीच घटना प्रत्यक्ष घडत असतांना दीर्घ काळ पहायला मिळाली नव्हती. न्यूयॉर्कमधील वर्ल्ड ट्रेड सेंटरच्या दुस-या इमारतीचे कोसळणे ती इमारत पत्त्याच्या बंगल्यासारखी कोसळतांना मी लाइव्ह टेलिकास्टवर पाहिली होती, पण ते सगळे एका मिनिटात घडले होते. “युध्दस्य वार्ताः रम्याः” असे म्हणतात. इथे ते प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसत होते आणि तेसुध्दा हजारो मैल दूर अगदी सुरक्षित जागी बसून! त्यामुळे ते पहाण्याखेरीज दुसरे काही त्या वेळी सुचत नव्हते अशी परिस्थिती झाली होती. चारपाच दिवसांनी ती पूर्णपणे बदलूनही गेली.

भारतात परत आल्यानंतर मात्र रोजच्या वर्तमानपत्रात कुठे ना कुठे २६-११ चा उल्लेख यायचाच. आधी अनेक दिवस तपास, नंतर खटला भरला जाणे, तो चालतांना रोज न्यायालयात होणारे वादविवाद आणि (हे प्रकरण न्यायप्रविष्ट असूनसुध्दा) त्यावर राजकारणी आणि इतर प्रसिध्द लोकांच्या टीकाटिप्पण्या वगैरे चाललेले होते. पहिल्या दीड दोन वर्षांमध्ये ते अर्ध्याहून अधिक दिवस मुखपृष्ठावर येत होते, क्वचित कधीतरी आतल्या पानांवर यायचे. शिवाय हुतात्म्यांचा होणारा (किंवा काही वेळा न होणारा) गौरव, त्यांच्या नातलगांच्या संबंधातल्या बातम्या, त्यावर त्यांचे अभिप्राय वगैरेंना बरीच प्रसिध्दी मिळत होती. या घटनांमध्ये ज्यांचा बळी गेला त्यातल्या काही जणांनी प्राणपणाने लढत असतांना आधी अतिरेक्यांना मारले होते किंवा त्यांच्यापासून इतर लोकांचे प्राण वाचवले होते. काहीजण लढायला गेले होते, पण प्रत्यक्ष कृती करण्याआधीच स्वतः हताहत झाले होते. इतर बहुसंख्य निरपराध लोक त्यांना काही समजण्याच्याही आधीच अतिरेक्यांच्या गोळीबाराचे शिकार झाले होते. या सर्वांना सरसकट हुतात्मे म्हणणे कितपत योग्य आहे? पण तसे केले जाते खरे.

जो एक अतिरेकी जीवंतपणे पोलिसांच्या हाती लागला तो जबर जखमी झाला होता. त्याला महत्प्रयासाने बरे कशाला केले? तो अद्याप जीवंत का आहे? त्याला जीवंत ठेवण्यासाठी (किंवा त्याची बडदास्त ठेवण्यासाठी) करदात्यांचा कोट्यावधी रुपये एवढा पैसा का खर्च केला जात आहे? असे प्रश्न विचारून त्या निमित्याने सरकारवर अद्वातद्वा तोंडसुख घेणे हा आजकालच्या तथाकथित सुशिक्षित पण प्रत्यक्षात अज्ञानी लोकांचा अत्यंत आवडता छंद झाला होता. कोठेही कोणीही चार लोक भेटले की हा विषय निघायचा आणि जो तो यथेच्छ मुक्ताफळे उधळून आपले मन मोकळे करून घ्यायचा. देशाच्या पंतप्रधानापासून वरिष्ठ सरकारी अधिका-यांपर्यंत सरकारचे सारे प्रवक्ते लोकसभेत किंवा इतरत्र जे सांगत असतात ते कोणाही सर्वसामान्य माणसाला मुळी पटतच नाही. या अतिरेक्यांनी केलेला अतिरेकाचा कहर लोकांच्या मनाला इतका भिडलेला आहे की ते काही ऐकून घेण्याच्या मनस्थितीत अजूनही आलेले नाहीत. मलासुध्दा कोणाचे समर्थन करावेसे वाटत नाही, पण सरकार म्हणजे कोणी एक व्यक्ती नसते आणि ते चालवणारी माणसे अधिकृतपणे गैरकायदेशीर मार्गाने वागू शकत नाहीत. ‘अबतक छप्पन’ एन्काउंटर्स वगैरे घडत असले तरी ते उघडपणे मान्य करणे किंवा त्यांचे समर्थन करणे कोणालाच शक्य नसते. न्यायालयात ज्या आरोपीला उभे केले जाते, त्यानेच गुन्हा केला आहे हे साक्षीपुराव्याच्या आधारावर सिध्द केले गेल्यानंतर फक्त न्यायमूर्तीच त्याला शिक्षा ठोठावू शकतात आणि पोलिसखात्यातील विशिष्ट हुद्दा धारण करणारी व्यक्तीच त्याची अंमलबजावणी करू शकते.

हा खटला उभा करण्यासाठी जेवढे (कदाचित शेकडो असतील) साक्षीदार आणि (कदाचित हजारो पाने) दस्तऐवज जमवले गेले, त्यात जेवढा वेळ गेला, त्याची गरज होती का? असे सामान्य माणसाला वाटणे साहजीक आहे. एका खुनासाठी एकच फाशी असते आणि अनेक गुन्ह्यासाठीसुध्दा फक्त एकदाच फाशी देता येते. मग इतका मोठा खटाटोप कशाला करायचा? त्यात वेळ आणि पैसा का घालवायचा? मुख्य म्हणजे न्यायनिवाडा करून गुन्हेगाराला शिक्षा करण्यात एवढा उशीर का लावायचा? असे अनेक प्रश्न सामान्य माणसाला पडतात. पण न्यायदानाच्या सध्याच्या व्यवस्थेचा विचार करता कदाचित ते आवश्यक असेल. हे करण्यामागे काही राजकीय उद्दिष्टेदेखील असू शकतात. ती उघड करणे हिताचे नसते. त्यामुळे २६ नोव्हेंबरच्या घटना आणखी बराच काळ ताज्या राहिल्या आणि वर्तमानपत्रांमध्ये त्यांच्याबद्दल बातम्या येत गेल्या.

अखेर या खटल्याचा निकाल लागला. त्यानंतर पुन्हा “हा कसाब अजून जीवंत कसा?” हा प्रश्न रोज वाचनात येत होता किंवा कानावर पडत होता. उच्च न्यायालय, सर्वोच्च न्यायालय, राष्ट्रपतीकडे दयेचा अर्ज वगैरे सर्व वैध मार्गांचा उपयोग करून त्यात आणखी काही वर्षे घालवली गेली, अखेरीस त्याला फाशी देऊन हा वारंवार विचारला जाणारा प्रश्नही निकालात काढण्यात आला. आज या घटनेला पाच वर्षे पूर्ण झाली आहेत. ”यावरून सरकारने काय बोध घेतला?”. ”मुंबईच्या संरक्षणात कसली सुधारणा झाली?”, त्यात पुन्हा ”सागरावर गस्त ठेवण्यासाठी काय केले?, सीसीटीव्ही लावण्याचे काय झाले?” वगैरे प्रश्नांनी आजच्या पेपरांमधले मथळे भरले आहेत. यासंबंधी सरकार झोपून राहिले आहे की काय? अशी शंका त्यामधून व्यक्त होते. याबाबतीत सरकारचे हात थोडे बांधलेले असतात. जे जे काही करता येणे शक्य असते ते सगळेच प्रत्यक्षात घडत नाही यालाही अनेक कारणे असतात आणि जे जे काही केले गेले आहे त्याचा तपशील देणे हिताचे नसते. त्यामुळे गुळमुळित उत्तरे देणे भाग पडते.

2 प्रतिसाद

  1. ती घटना टीव्हीवर बघताना जसा काटा आला होता तसाच ही पोस्ट वाचतानाही आला आणी महत्वाचे म्हणजे चौकशीच्या झेंगटाबद्दल माहिती मिळाली..
    मुंबईच्या किंबहुना देशाच्या इतिहासासाठी हा महत्वाचा धडा होता ज्यातून आपले राज्यकर्ते काय शिकले तर शून्य… विश्वास नांगरे पाटलांसारखे पोलीस अधिकारी आहेत म्हणून मुंबईच निभावतय..!!

  2. मराठीत लेखन-वाचन हे माझ्या दृष्टीने फार महत्त्वाचे आहे आणि म्हणूनच एका चांगल्या लेखातील त्रुटी दूर करण्याच्या उद्देशाने मी काही चुका दुरुस्त केल्या आहेत. माझा हा प्रयत्न तुम्हाला उपयुक्त वाटेल अशी आशा आहे.

    त्या दिवशी मी अमेरिकेमधील अल्फारेटाला मुलाच्या घरी बसून दुपारचे जेवण घेत होतो. अचानक टेलिफोन वाजला. अजेय ऑफीसमधून बोलत होता. मला वाटले तो तिकडे डबा खायला बसला असेल आणि जेवण करता करता त्याला आमच्याशी गप्पा मारायच्या असतील. पण तो भेदरलेल्या स्वरात म्हणाला, “तुम्हाला मुंबईचं कांही कळलं का?”
    आम्हाला घराबाहेरच्या जगाचं कसलंही भानच नव्हतं. सांगितलं, “नाही बाबा. काय झालं?”
    “तिथे कसलातरी मोठा घोटाळा झालाय्.”
    एवढ्या मोठ्या मुंबईत लहानसहान दुर्घटना रोजच घडत असतात. (“बडेबडे शहरोंमे छोटेमोटे हादसे होते रहते है।” या आबांच्या वाक्याला शोलेमधल्या गब्बरसिंगच्या संवादाइतकीच प्रसिद्धी नंतर मिळाली.) पण त्या दिवशी त्या क्षणी आम्हालादेखील तसेच वाटले होते. अशा बातम्यांच्याबद्दल वर्तमानपत्रांच्या आतल्या पानांवर बारीक अक्षरांत असलेल्या बातम्या न वाचताच ते पान मी अनेक वेळा उलटतो. एखादी इमारत कोसळणे, बस किंवा लोकलचा अपघात, दंगेधोपे, अलिकडल्या काळात होत असलेले बाँबस्फोट यासारख्या मुंबईच्या दृष्टीने मोठ्या असणा-या घटना मुंबईल्या वृत्तपत्रात मुखपृष्ठावर असतात. पण अल्फारेटाला आल्यापासून रोज सकाळी वर्तमानपत्र वाचणे हा प्रकारच नव्हता आणि कधी लोकल न्यूजपेपर आणलाच तर तिथल्या त्या पेपरमध्ये मुंबईतल्या असल्या बातम्या कधी येतहूीही नव्हत्या. अधूनमधून इंटरनेटवर मुंबईतली वर्तमानपत्रे वाचून आमची तहान भागवून घेत होतो पण त्यात फारसे समाधान होत नसे. त्यामुळे मुंबईत घडलेल्या काही मोठ्या घटनासुद्धा अनेक वेळा आम्हाला तिथे समजत नसत. मग मुलाला एवढे अस्वस्थ करणारा हा मोठा गोंधळ कसला असेल? कांही सुचत नव्हते.
    अलका पटकन म्हणाली, “मी ललिताला फोन करून विचारते.”
    “नको, नको.” अजय जवळजवळ ओरडलाच. पुढे त्याने सांगितले, “एवढ्याचसाठी मी तुम्हाला फोन केला आहे. दोनचार दिवस कोणीही भारतात कोणाला फोन करायचा नाही आणि तिकडून आला तरी कसली चौकशी करायची नाही. घरी आल्यावर मी सांगेन. तोपर्यंत टीव्हीवर पहा, पण ते मलासुद्धा फोन करून सांगू नका.”
    आमच्या मनातले गूढ वाढतच होते. लगेच टीव्ही सुरू करून बातम्यांचे चॅनेल लावले. सीएनएन, फॉक्स वगैरे सगळीकडेच मुंबईमधल्या अतिरेक्यांच्या हल्ल्याची त्रोटक ब्रेकिंग न्यूज येत होती. पण लगेच पुन्हा अमेरिकेतल्या बातम्या दाखवत होते. त्या आम्हाला समजतही नव्हत्या आणि त्यात स्वारस्यही नव्हते. तरीही मुंबईतली परिस्थिती जाणून घेण्यासाठी त्या बातमीची वाट पहात आम्ही टीव्ही लावून तो पहात बसलो होतो. सुरुवातीला त्या मानाने बीबीसीवर मुंबईला जास्त वेळ दिला जात होता. आम्ही पहायला सुरुवात केली त्या वेळेपर्यंत बोरीबंदरवरला हल्ला करून आतंकवादी तिथून पसार झाले होते. तिथली काही दृष्ये टीव्हीवर दाखवत होते पण ताजमहाल हॉटेल, ओबेरॉय हॉटेल व नरीमन हाउस या ठिकाणी ते त्यांच्या निर्घृण कारवाया करत होते. त्याबद्दल फारशी माहिती बाहेर आली नव्हती.
    ऑफीसमधून घरी आल्यानंतर अजेयने सांगितले की “अशा प्रसंगी टेलिफोन, ईमेल वगैरेंचे स्क्रीनिंग चाललेले असते आणि भारतातल्या लोकांशी अमेरिकेतून ज्या ज्या कोणी संपर्क साधला असेल ते सगळेच संशयास्पद समजले जातात आणि मग त्यांच्या मागे चौकशीचं झेंगट लागू शकतं.” असे त्याला कोणीतरी सांगून सावध रहायचा सल्ला दिला होता. त्यामुळे या वेळी केवळ उत्सुकतेपोटी जास्त चौकशा करण्यापेक्षा सावधगिरी बाळगणे अधिक श्रेयस्कर होते. दक्षिण मुंबईत आमच्या ओळखीचे कोणी रहातच नाही आणि मुंबईच्या इतर भागात राहणा-या लोकांनीसुद्धा या बातम्या फक्त टीव्हीवरच पाहिल्या असतील. आम्हाला त्याचा खरोखरचा आँखो देखा हाल मुंबईमधल्या कोणाकडून समजण्याची शक्यता नव्हतीच. अशी एखादी घटना घडली की मुंबईतले मोबाईल फोनसुद्धा जाम होतात याचा अनुभव होता. त्यामुळे आम्हाला कोणाचा फोन आलाही नाही आणि आम्हीही कोणाला फोन करून काही विचारले नाही की सांगितले नाही.
    मुंबईतल्या बड्या हॉटेलांमध्ये अनेक अमेरिकन नागरिक अडकले असल्याचे जेंव्हा बाहेर यायला लागले तसतसा अमेरिकन चॅनेल्सवर मुंबईतल्या बातम्यांना देण्यात येणारा वेळ वाढत गेला आणि अमेरिकेतल्या दिवसाअखेरीस (म्हणजे भारतात दुसरा दिवस उजाडला असतांना) सीएनएनवर तर त्याची सतत रनिंग कॉमेंटरी सुरू झाली. आम्हीही त्यानंतर टीव्हीकडे टक लावून ती पहात बसलो. बोरीबंदरवरील हल्ल्यानंतर लगेचच पोलिस मुख्यालयातले तीन बडे अधिकारी त्या जागेच्या जवळपास मारले गेले होते. पण ही बातमी मात्र निदान चार पाच तास जाहीर केली गेली नव्हती. हळू हळू टप्प्याटप्प्याने ती सांगितली गेली तेंव्हा तिच्यावर विश्वास बसत नव्हता. ज्या पद्धतीने ती तिकडे सांगितली जात होती त्यावरून अनेक प्रश्न मनात उठत होते. अजूनही त्यांना समर्पक अशी उत्तरे सापडलेली नाहीत.
    गेटवे ऑफ इंडियाजवळील मोकळ्या जागेत अनेक वृत्तवाहिन्यांनी तंबू ठोकून ऑब्झर्वेशन पोस्ट बनवलेली दिसत होती. कधी तिथून दिसणारे दृष्य तर कधी त्या वार्ताहरांना दाखवत होते. त्या वार्ताहरांमध्ये अनेक महिलासुद्धा दिसत होत्या. ताजमहाल हॉटेलच्या वेगवेगळ्या भागातून धुराचे प्रचंड लोट उठत होतेच, अनेक वेळा ज्वालांचे लोळसुद्धा स्पष्ट दिसत होते. कुठल्या क्षणी कोणती बातमी आतून बाहेर येईल याचा नेम नव्हता आणि प्रत्येक वार्ताहर ती जाणून घेण्याच्या प्रयत्नात दिसत होता. हे लोक शिफ्ट ड्यूटी करत आहेत की सतत तिथे बसून आहेत हेच कळत नव्हते. जवळजवळ ती अमेरिकेतली संपूर्ण रात्र (म्हणजे भारतातला २७ नोव्हेंबरचा दिवस) आम्ही बातम्या पहात जागून काढली. जगाच्या दुस-या टोकावर रहात असतांनासुद्धा मुंबईत चाललेले हे भयानक थरारनाट्य आम्हाला जागच्या जागी खिळवून ठेवत होते. यावरून प्रत्यक्ष ज्यांच्यासमोर ते उलगडत होते त्यांच्या मनाची काय अवस्था झाली असेल याची कल्पना करावी.
    पुढील जवळजवळ दीड दोन दिवस मुंबईत घडत असलेल्या घटना आम्ही अमेरिकेतल्या अल्फारेटा गावी घरात बसून श्वास रोखून टीव्हीवर पहात राहिलो. अखेरीस सर्व अतिरेक्यांचा पाडाव झाला, सर्व जागी लागलेल्या आगी विझल्या आणि सर्व जागा व्यवस्थितपणे तपासून त्या पूर्ववत सुरक्षित झाल्याबद्दलची घोषणा करण्यात आल्यानंतर हे खास प्रक्षेपण थांबले. या घटनांमध्ये मृत आणि जखमी झालेल्या व्यक्तींची, तसेच यातून सहीसलामत सुटलेल्या लोकांची आकडेवारी, त्यातले कोणत्या देशामधले किती होते वगैरेचे तपशील, ते लोक मुंबईला कशासाठी गेले होते वगैरे माहिती देणे, त्यातल्या अमेरिकन नागरिकांबद्दल जास्तच तपशीलवार खुलासे, अनेकांच्या मुलाखती, त्यांच्या भावना, अनेकजणांच्या प्रतिक्रिया आणि इतर अनेकांनी त्यांच्यावर केलेले भाष्य वगैरे त्यासंबंधीचे प्रसारण आणखी चार पाच दिवस चालले. त्यानंतर भारतातल्या बातम्या येणे कमी कमी होत थांबून गेले, तसे आम्हीही अमेरिकेतल्या टीव्हीवरल्या बातम्या पाहणे बंद केले.
    ताजमहाल हॉटेल किंवा ओबेरॉय हॉटेल या पंचतारांकित हॉटेलांमध्ये त्या वेळी जे लोक मरणाच्या सापळ्यात सापडले होते, त्यांत माझ्या जवळच्या आप्तांपैकी कोणी असण्याची शक्यता नव्हतीच, ओळखीतले कोणी असण्याची शक्यतासुद्धा अगदी कमी होती, कारण त्या जगाशी आमचा तसा काही संबंधच उरलेला नव्हता. प्रत्यक्षातही तसे कोणी तिथे नव्हतेच असे नंतर समजले. नोकरीत असेपर्यंत मी कामानिमित्य काही वेळा या हॉटेलांमध्ये गेलेलो असलो तरी आता निवृत्तीनंतर भविष्यात कुठल्याच पंचतारांकित हॉटेलात जाण्याचे योग दिसत नव्हते. यातल्या कोणत्याही हॉटेलचे शेअर मी विकत घेतलेले नव्हते. नरीमन हाउस किंवा खाबाद हाउस ही नावेदेखील मी कधी ऐकली नव्हती. थोडक्यात सांगायचे तर मुंबईत त्या वेळी घडत असलेल्या घटनांचा माझ्या व्यक्तिगत आयुष्याशी तेंव्हाही काही प्रत्यक्ष संबंध नव्हता आणि माझ्या जीवनावर त्यांचा काही परिणामही होणार नव्हता. तरीसुद्धा मी त्यात एवढा का गुंतून गेलो होतो?
    पूर्वी पाहिलेल्या असल्यामुळे त्या जागा माझ्या चांगल्या ओळखीच्या मात्र होत्या. गेट वे ऑफ इंडियाच्या परिसरात दहा वर्षांहून अधिक काळ माझे ऑफीस होते त्यामुळे त्या भागात माझे रोज जाणे येणे होत होते. त्या जागेबद्दल जास्तच आत्मीयता वाटत होती आणि बातम्यांचे मुख्य ठिकाण तेच होते. ज्या ठिकाणी उभे राहून वार्ताहर मंडळी दुरून सारे दृष्य पहात होते तिथे मी स्वतः पूर्वी शेकडो वेळा उभा राहिलो होतो. त्या अँगलमधून कित्येक वेळा ताजमहाल हॉटेलची भव्य इमारत पाहिली असल्यामुळे ती छबी स्मरणात होती. यामुळे टीव्हीवर दाखवले जाणारे दृष्य मला पटकन समजत होते. या सर्वापेक्षा मोठे कारण म्हणजे दूरदेशी रहात असतांना भारतातल्या, त्यातून मुंबईतल्या व त्यात पुन्हा ओळखीच्या ठिकाणांची दृष्ये पाहण्याची, ती दुःखदायक असली तरी, एक वेगळीच ओढ होती. दुसरे कारण असे होते की यापूर्वी होऊन गेलेल्या बहुतेक सगळ्या मोठ्या घटनांची फक्त छायाचित्रे मी बातम्यांमध्ये पाहिली होती, अलीकडच्या काळात काही रेकॉर्डेड व्हीडिओ क्लिप्स पहात होतो, पण क्रिकेट किंवा फूटबॉलसारखे सामने सोडले तर त्यापूर्वी कोणतीच घटना प्रत्यक्ष घडत असतांना दीर्घ काळ पहायला मिळाली नव्हती. न्यूयॉर्कमधील वर्ल्ड ट्रेड सेंटरच्या दुस-या इमारतीचे कोसळणे ती इमारत पत्त्याच्या बंगल्यासारखी कोसळतांना मी लाइव्ह टेलिकास्टवर पाहिली होती, पण ते सगळे एका मिनिटात घडले होते. “युद्धस्य वार्ताः रम्याः” असे म्हणतात. इथे ते प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसत होते आणि तेसुद्धा हजारो मैल दूर अगदी सुरक्षित जागी बसून! त्यामुळे ते पहाण्याखेरीज दुसरे काही त्या वेळी सुचत नव्हते अशी परिस्थिती झाली होती. चारपाच दिवसांनी ती पूर्णपणे बदलूनही गेली.
    भारतात परत आल्यानंतर मात्र रोजच्या वर्तमानपत्रात कुठे ना कुठे २६-११ चा उल्लेख यायचाच. आधी अनेक दिवस तपास, नंतर खटला भरला जाणे, तो चालतांना रोज न्यायालयात होणारे वादविवाद आणि (हे प्रकरण न्यायप्रविष्ट असूनसुद्धा) त्यावर राजकारणी आणि इतर प्रसिद्ध लोकांच्या टीकाटिप्पण्या वगैरे चाललेले होते. पहिल्या दीडदोन वर्षांमध्ये ते अर्ध्याहून अधिक दिवस मुखपृष्ठावर येत होते, क्वचित कधीतरी आतल्या पानांवर यायचे. शिवाय हुतात्म्यांचा होणारा (किंवा काही वेळा न होणारा) गौरव, त्यांच्या नातलगांच्या संबंधातल्या बातम्या, त्यावर त्यांचे अभिप्राय वगैरेंना बरीच प्रसिद्धी मिळत होती. या घटनांमध्ये ज्यांचा बळी गेला त्यातल्या काही जणांनी प्राणपणाने लढत असतांना आधी अतिरेक्यांना मारले होते किंवा त्यांच्यापासून इतर लोकांचे प्राण वाचवले होते. काहीजण लढायला गेले होते, पण प्रत्यक्ष कृती करण्याआधीच स्वतः हताहत झाले होते. इतर बहुसंख्य निरपराध लोक त्यांना काही समजण्याच्याही आधीच अतिरेक्यांच्या गोळीबाराचे शिकार झाले होते. या सर्वांना सरसकट हुतात्मे म्हणणे कितपत योग्य आहे? पण तसे केले जाते खरे.
    जो एक अतिरेकी जीवंतपणे पोलिसांच्या हाती लागला तो जबर जखमी झाला होता. त्याला महत्प्रयासाने बरे कशाला केले? तो अद्याप जीवंत का आहे? त्याला जीवंत ठेवण्यासाठी (किंवा त्याची बडदास्त ठेवण्यासाठी) करदात्यांचा कोट्यावधी रुपये एवढा पैसा का खर्च केला जात आहे? असे प्रश्न विचारून त्या निमित्याने सरकारवर अद्वातद्वा तोंडसुख घेणे हा आजकालच्या तथाकथित सुशिक्षित पण प्रत्यक्षात अज्ञानी लोकांचा अत्यंत आवडता छंद झाला होता. कोठेही कोणीही चार लोक भेटले की हा विषय निघायचा आणि जो तो यथेच्छ मुक्ताफळे उधळून आपले मन मोकळे करून घ्यायचा. देशाच्या पंतप्रधानापासून वरिष्ठ सरकारी अधिका-यांपर्यंत सरकारचे सारे प्रवक्ते लोकसभेत किंवा इतरत्र जे सांगत असतात ते कोणाही सर्वसामान्य माणसाला मुळी पटतच नाही. या अतिरेक्यांनी केलेला अतिरेकाचा कहर लोकांच्या मनाला इतका भिडलेला आहे की ते काही ऐकून घेण्याच्या मनस्थितीत अजूनही आलेले नाहीत. मलासुद्धा कोणाचे समर्थन करावेसे वाटत नाही, पण सरकार म्हणजे कोणी एक व्यक्ती नसते आणि ते चालवणारी माणसे अधिकृतपणे गैरकायदेशीर मार्गाने वागू शकत नाहीत. ‘अबतक छप्पन’ एन्काउंटर्स वगैरे घडत असले तरी ते उघडपणे मान्य करणे किंवा त्यांचे समर्थन करणे कोणालाच शक्य नसते. न्यायालयात ज्या आरोपीला उभे केले जाते, त्यानेच गुन्हा केला आहे हे साक्षीपुराव्याच्या आधारावर सिद्ध केले गेल्यानंतर फक्त न्यायमूर्तीच त्याला शिक्षा ठोठावू शकतात आणि पोलिसखात्यातील विशिष्ट हुद्दा धारण करणारी व्यक्तीच त्याची अंमलबजावणी करू शकते.
    हा खटला उभा करण्यासाठी जेवढे (कदाचित शेकडो असतील) साक्षीदार आणि (कदाचित हजारो पाने) दस्तऐवज जमवले गेले, त्यात जेवढा वेळ गेला, त्याची गरज होती का? असे सामान्य माणसाला वाटणे साहजीक सहाजिक आहे. एका खुनासाठी एकच फाशी असते आणि अनेक गुन्ह्यासाठीसुद्धा फक्त एकदाच फाशी देता येते. मग इतका मोठा खटाटोप कशाला करायचा? त्यात वेळ आणि पैसा का घालवायचा? मुख्य म्हणजे न्यायनिवाडा करून गुन्हेगाराला शिक्षा करण्यात एवढा उशीर का लावायचा? असे अनेक प्रश्न सामान्य माणसाला पडतात. पण न्यायदानाच्या सध्याच्या व्यवस्थेचा विचार करता कदाचित ते आवश्यक असेल. हे करण्यामागे काही राजकीय उद्दिष्टेदेखील असू शकतात. ती उघड करणे हिताचे नसते. त्यामुळे २६ नोव्हेंबरच्या घटना आणखी बराच काळ ताज्या राहिल्या आणि वर्तमानपत्रांमध्ये त्यांच्याबद्दल बातम्या येत गेल्या.
    अखेर या खटल्याचा निकाल लागला. त्यानंतर पुन्हा “हा कसाब अजून जीवंत कसा?” हा प्रश्न रोज वाचनात येत होता किंवा कानावर पडत होता. उच्च न्यायालय, सर्वोच्च न्यायालय, राष्ट्रपतीकडे दयेचा अर्ज वगैरे सर्व वैध मार्गांचा उपयोग करून त्यात आणखी काही वर्षे घालवली गेली, अखेरीस त्याला फाशी देऊन हा वारंवार विचारला जाणारा प्रश्नही निकालात काढण्यात आला. आज या घटनेला पाच वर्षे पूर्ण झाली आहेत. ”यावरून सरकारने काय बोध घेतला?”. ”मुंबईच्या संरक्षणात कसली सुधारणा झाली?”, त्यात पुन्हा ”सागरावर गस्त ठेवण्यासाठी काय केले?, सीसीटीव्ही लावण्याचे काय झाले?” वगैरे प्रश्नांनी आजच्या पेपरांमधले मथळे भरले आहेत. यासंबंधी सरकार झोपून राहिले आहे की काय? अशी शंका त्यामधून व्यक्त होते. याबाबतीत सरकारचे हात थोडे बांधलेले असतात. जे जे काही करता येणे शक्य असते ते सगळेच प्रत्यक्षात घडत नाही यालाही अनेक कारणे असतात आणि जे जे काही केले गेले आहे त्याचा तपशील देणे हिताचे नसते. त्यामुळे गुळमुळीत उत्तरे देणे भाग पडते.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: