कंकणाकृती सूर्यग्रहण

कंकणाकृती सूर्यग्रहण

नुकतेच एक कंकणाकृती सूर्यग्रहण होऊन गेले. अशा प्रकारचे ग्रहण हा निसर्गाचा चमत्कार क्वचित आणि काही ठिकाणांहूनच पहायला मिळतो. या वर्षी दक्षिण भारतातल्या काही भागांमध्ये हे अनोखे ग्रहण पहायला मिळाले. सूर्यग्रहण आणि चंद्रग्रहण हे सावल्यांचे खेळ असतात एवढे शाळेतल्या शिक्षणात शिकवले जातेच. ते कसे होतात हे पहाण्यासाठी आधी सूर्य आणि चंद्राबद्दल थोडे समजून घेतले पाहिजे.

सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी यांची मांडणी दाखवण्यासाठी आपण एक सोपे उदाहरण घेऊ. एका क्रिकेटच्या मैदानाच्या मधोमध लाल भोपळ्याएवढ्या आकाराचा सूर्य ठेवलेला असला तर त्याच्या बाउंडरीलाईनवरून वाटाण्याएवढी पृथ्वी आणि तिच्यापासून वीतभर अंतरावर मोहरीएवढा चंद्र फिरत असतात असे दिसते. त्या वाटाण्यावर बसलेल्या एकाद्या सूक्ष्म जंतूला आपण स्थिरच आहोत असे वाटेल आणि स्टेडियमच्या पार्श्वभूमीवर तो तेजस्वी भोपळा मात्र जागचा हलतांना दिसेल, त्याचप्रमाणे मोहरीएवढा चंद्रसुध्दा त्या पार्श्वभूमीवर फिरतांना दिसेल.

माणसांच्या जगातसुध्दा असेच कांहीसे होत असते. आपल्या सभोवती असलेली घरे, झाडे, शेते, डोंगर वगैरे सारे कांही नेहमी जागच्या जागी दिसते पण आकाशातले सूर्य, चंद्र आणि चांदण्या रोज इकडून तिकडे जातांना दिसतात. अनेक संशोधकांनी त्यांच्या फिरण्याचा सूक्ष्म अभ्यास करून त्यावरून कांही निष्कर्ष काढले, इतर अभ्यासकांनी त्यावर सखोल चर्चा करून ते मान्य केले आणि त्यातून खगोलशास्त्र विकसित झाले. त्यातल्या कांही ढोबळ गोष्टींचा समावेश शालेय अभ्यासक्रमात केल्यामुळे पाठ्यपुस्तकांतून ती माहिती आपल्यापर्यंत पोचली. पण कांही थोडी मुलेच ते धडे लक्षपूर्वक वाचतात, बाकीची मुले नसती कटकट समजून ते धडे वाचतच नाहीत, कांही मुलांना ते वाचूनही समजत नाहीत, पटत नाहीत किंवा आवडत नाहीत किंवा पुढच्या इयत्तेत गेल्यानंतर लक्षात रहात नाहीत. शाळेत शिकलेल्या ज्या माहितीचा पुढील जीवनात उपयोग होतो त्याची तेवढी उजळणी होत रहाते आणि बाकीची माहिती विस्मृतीत हरवून जाते.

रोजच्या जीवनाचा आधार असलेला सूर्य सर्वांना चांगला परिचयाचा असतो. विजेच्या दिव्यांच्या लखलखाटाची संवय झाल्यावर रात्रीच्या काळोखातल्या आकाशाकडे फारसे कोणी पहात नसले तरी अधून मधून अवचित नजरेला पडणारा आकर्षक चांदोबाही ओळखीचा असतो, चांदण्यांच्या गर्दीतून शनी आणि मंगळ यांना शोधून काढून त्यांची ओळख करून घेण्याचा प्रयत्न करणारा इसम मात्र मला बरेच दिवसात भेटलेला नाही. पण वर्तमानपत्रे आणि टेलीव्हिजनवर त्यांच्याबद्दल जे रोज सांगितले जाते त्यावरून हे दोघेजण कुंडलीच्या एका घरातून दुसर्‍या घरात जात फिरत असतात किंवा कुठे तरी ठाण मांडून बसलेले असतात आणि जिथे कुठे असतील तिथून आपल्याला उपद्रव देत असतात अशी समजूत होणे शक्य आहे.

या विषयावर होत असलेल्या चर्चा मोठ्या मनोरंजक असतात. संशोधनातून सप्रमाण सिध्द झालेली तथ्ये बहुतेक लोकांना पटलेली असावीत असे वरवर वाटले तरी अनेक लोक आपल्या ‘महान आणि प्राचीन’ ज्योतिषशास्त्राच्या नावाने सांगितल्या जात असलेल्या गोष्टींमध्ये काहीतरी तथ्य नक्कीच असेल अशी सर्वसमावेशक भूमिका घेतात तर कांही लोकांना त्यात फारसा रस नसल्यामुळे ते सगळ्यांच्या बोलण्याला हो ला हो करत असतात. कांही लोकांच्या मनात विज्ञानाविषयी अढी असते तर स्वधर्म, स्वराष्ट्र, संस्कृती वगैरेंना विज्ञानामुळे बाधा पोचते अशी तक्रार कांही लोक करत असतात. चांगल्या आणि सुशिक्षित लोकांच्या मनात असलेल्या विज्ञानाबद्दलच्या औदासिन्य, अनादर, संशय, द्वेष वगैरे भावनांचा विचार करून मी विज्ञानाची पुस्तके बाजूला ठेवली आणि फक्त साध्या डोळ्यांना जेवढे दिसते किंवा आपण पाहू शकतो तेवढीच या विषयावरील माहिती या लेखात द्यायचे ठरवले.

कांही सुदैवी लोकांना अंथरुणात पडल्या पडल्या सकाळी खिडकीतून सूर्योदय पहायला मिळतो, कांही लोकांना त्यांच्या अंगणातून किंवा बाल्कनीतून तो दिसतो आणि इतरांना त्यासाठी जवळच्या मोकळ्या मैदानात किंवा टेकडीवर जावे लागते. भल्या पहाटे उठून आकाशात पहात राहिले तर तिथल्या काळोखाचा गडदपणा हळूहळू कमी होत जातो, तसतशा लुकलुकणार्‍या चांदण्या अदृष्य होत जातात. आकाशात धूसर प्रकाश पसरतो त्याच्या बरोबर विविध रंगांची उधळण होतांना दिसते. अचानक पूर्व दिशेला एक लालसर रंगाचा फुगवटा जमीनीतून वर येतांना दिसतो आणि पाहतापाहता त्या सूर्याचे पूर्ण बिंब वर येतांना दिसते. वर येतायेतांनाच त्याचा रंग पालटत असतो आणि तेज वाढत जाते. तो क्षितिजाच्या थोडा वर आल्यानंतर त्याच्याकडे पाहणे अशक्य होते. त्यानंतर तो आकाशात वर वर चढत जाऊन माध्यान्हाच्या सुमारास माथ्यावर येतो आणि त्यानंतर दुसर्‍या बाजूने खाली उतरत जातो हे आपल्याला जाणवते. अखेर संध्याकाळ झाल्यावर सकाळच्या उलट क्रमाने तो अस्ताला जातो. हे रोजचेच असल्यामुळे आपल्याला त्यात कांही विशेष वाटत नाही आणि आपण ते पहाण्याचा मुद्दाम प्रयत्न करत नाही, पण एकादे दिवशी दृष्टीला पडले तर मात्र मंत्रमुग्ध होऊन ते अनुपम दृष्य पहात राहतो.

रोज होत असलेल्या सूर्योदय आणि सूर्यास्तात कांही फरक असतो कां? आपण वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन सूर्योदय पाहिला तर तिथून दिसणाऱ्या क्षितिजाच्या भागात तो जमीनीतून वर येतांना दिसेल. तसेच वेगवेगळ्या ठिकाणी अस्ताला जातांना तो क्षितिजाला वेगवेगळ्या जागी स्पर्श करतांना दिसेल. सूर्य, चंद्र आणि चांदण्या जेंव्हा आपल्याला दिसत नाहीत तेंव्हासुध्दा त्या अस्तित्वात असतातच. दिवसा सूर्याच्या प्रखर तेजामुळे आकाशातल्या चांदण्या आपल्याला दिसत नाहीत आणि रात्री जेवढ्या चांदण्या आपल्याला एका वेळी दिसत असलेल्या आकाशाच्या भागात असतात तेवढ्याच त्या वेळी दिसतात. बाकीच्या चांदण्या जमीनीच्या खाली असलेल्या आभाळाच्या भागात असतात.

आपण ठरवून रोज एकाच जागेवरून सूर्योदय पहायचे ठरवले तर काल तो जिथे आणि ज्या वेळी उगवला होता तिथेच आणि त्याच वेळी तो आज उगवला आहे असे कदाचित आपल्याला वाटेल, पण त्या दोन्हींमध्ये किंचित फरक असतो. काल आणि आज यामधला म्हणजे एका दिवसातला सूक्ष्म फरक आपल्या लक्षात येत नाही. आपण फक्त दर रविवारी सूर्योदय पाहून त्याची नोंद ठेवायची असे ठरवले तर मात्र मागल्या रविवारच्या मानाने या रविवारी उगवण्याच्या वेळी क्षितिजावरच तो थोडा उजव्या किंवा डाव्या बाजूला सरकला असल्याचे तसेच काही मिनिटे लवकर किंवा उशीराने उगवल्याचे लक्षात येईल. एकदा (२२ जूनला) तो उजव्या बाजूला सरकायला लागला की सहा महिने तिकडे सरकत जातो आणि त्याबरोबर रोज आदल्या दिवसाच्या मानाने उशीराने उगवत जातो. त्यानंतर (२३ डिसेंबरपासून) त्याची उगवण्याची जागा पुढील सहा महिने डाव्या बाजूला सरकत जाते आणि तो लवकर उगवू लागतो असे चक्र चालत राहते. सूर्याच्या मावळण्याची जागासुध्दा अशीच डाव्या किंवा उजव्या बाजूला सरकत जाते, मात्र तो जेंव्हा लवकर उगवतो तेंव्हा उशीरा मावळतो त्यामुळे दिवस मोठा वाटतो आणि उशीराने उगवल्यावर लवकर अस्ताला गेल्यामुळे दिवसाचा काळ लहान होतो.

माध्यान्ही सूर्य साधारणपणे आपल्या माथ्यावर येतो. मुंबईपुण्याला तो दुपारी सुमारे साडेबारा वाजता आकाशातली सर्वात जास्त उंची गांठतो आणि त्यानंतर खाली येऊ लागतो. पण तो आपल्या डोक्याच्या अगदी बरोबर वर क्वचितच म्हणजे वर्षभरात फक्त दोनदाच येतो. उगवतीकडे तोंड करून वर आकाशाच्या दिशेने पाहिले तर वर्षाच्या बर्‍याचशा काळात तो आपल्याला थोडा उजवीकडे (म्हणजे दक्षिणेकडे) दिसतो आणि थोडे दिवस तो डाव्या बाजूला कललेला वाटतो. भोपाळच्या पलीकडे ग्वाल्हेर किंवा दिल्लीला राहणार्‍या लोकांना वर्षभर रोज तो उजव्या बाजूलाच दिसतो, सकाळी उगवतांना उजवीकडे किंवा डावीकडे कुठल्याही बाजूला सरकला असला तरीसुध्दा माथ्यावर येतायेता तो फक्त उजवीकडेच झुकलेला असतो. सूर्याचे उगवण्याचे ठिकाण, माथ्यावरचा बिंदू आणि मावळण्याची जागा यांना जोडणारी काल्पनिक कमान काढली तर तो त्या दिवशी सूर्याच्या आकाशातल्या भ्रमणाचा मार्ग झाला. बादलीची कडी उचलून थोडी तिरपी धरली तर जशी दिसेल तसा त्या कमानीचा आकार असतो. रोजच्या रोज तो किंचित बदलत असतो.

आकाशातल्या सूर्याकडे लक्षपूर्वक पाहणे कठीण असते, तसेच आकाशात कसलीही खूण नसल्यामुळे त्याचा मार्ग नीटसा समजत नाही. पण सूर्याच्या भ्रमणाचे अप्रत्यक्ष रीतीने निरीक्षण करण्यासाठी एक सोपी युक्ती आहे. आपल्या अंगणात किंवा गच्चीवर जिथे दिवसभर ऊन पडते अशा जागी एक हातभर उंचीची काठी उभी करून ठेवली तर तिची सावली जमीनीवर कुठे पडते ते पाहून त्याची नोंद करणे शक्य असते. सकाळी आणि संध्याकाळी आपली सावली लांबवर पडते आणि दुपारी ती लहान होते हे सर्वांना ठाऊक असते, पण तिची दिशा बदलत असल्याचे कदाचित लक्षात येत नसेल. मी दिलेला प्रयोग करून पाहिल्यास काठीची सांवली लहान मोठी होता होतांना घड्याळाच्या कांट्या प्रमाणे त्या काठीभोंवती फिरते हे दिसून येईल. त्या आडव्या सांवलीचे टोक आणि उभ्या काठीचे टोक यांना जोडून एक काल्पनिक रेषा काढली तर सूर्याच्या मार्गाचा अंदाज त्यावरून करता येतो.

चंद्राचे तेज एवढे प्रखर नसल्यामुळे त्याचा आकाशातला मार्ग पाहणे सोपे असेल असे वाटेल. पण दिवसा चंद्र दिसतच नाही आणि पौर्णिमा सोडल्यास इतर दिवशी तो रात्रभर आभाळात दिसत नाही. शिवाय रात्री जागून त्याला पहात राहणे कठीण असते. त्याशिवाय सूर्य जसा रोज सकाळी उगवतो आणि सायंकाळी मावळतो तसे चंद्राचे नाही. त्याच्या उगवण्या मावळण्याच्या वेळा रोज बदलत असतात. त्यामुळे त्याचे निरीक्षण करण्यासाठी महिनाभर सुटी घेऊन एकाद्या सोयिस्कर ठिकाणी जाऊन रहायला पाहिजे. पण आपल्याला जेवढे जमते तेवढे पाहिले तरी बरीचशी माहिती मिळू शकते.

पौर्णिमेच्या दिवशी एका बाजूला सूर्य मावळत असतो त्याच सुमाराला दुसर्‍या बाजूने पूर्ण गोलाकार चंद्र उगवतो आणि रात्रभर आपल्यावर चांदणे शिंपून दुसरे दिवशीच्या सूर्योदयाच्या सुमाराला त्याच्या विरुध्द बाजूला मावळतो. फक्त याच दिवशी आपण त्याचा उदय व अस्त हे दोन्ही पाहू शकतो. त्याच्या दुसर्‍या दिवशी सूर्य अस्ताला गेला तरी चंद्राचा पत्ताच नसतो. तो सावकाशीने उगवतो आणि रात्रभर आकाशात राहून दुसरे दिवशी उन्हे वर आल्यानंतर मावळतो, पण तोपर्यंत तो अत्यंत फिकट झाला असल्यामुळे आपल्याला नीट दिसत नाही. त्यानंतरही तो रोज सुमारे पाऊण तास उशीरा उगवत जातो आणि आकाराने लहान लहान होतांना दिसतो. आठवडाभराने पाहिल्यास मध्यरात्रीच्या सुमारास अर्धगोलाच्या आकाराचा चंद्र उगवतो आणि उत्तररात्री प्रकाश देतो. रोज असाच उशीर करता करता आणखी चार पाच दिवस गेल्यानंतर तो सूर्याच्या पुढे असल्यासारखा वाटतो. पहाटे सूर्य उगवण्याच्या आधी उगवलेली चंद्राची कोर सूर्योदयाच्या आधी पूर्वेच्या आकाशात दिसते आणि सूर्याच्या प्रकाशात लुप्त होते. त्यानंतर अमावास्येला सूर्य आणि चंद्र साधारणपणे एकाच वेळी उगवतात आणि मावळतात. दिवसा सूर्याच्या उजेडात चंद्र दिसत नाही आणि रात्री तो आभाळात नसतोच. त्यामुळे अवसेची काळोखी भयाण रात्र होते. त्यानंतर चंद्राच्या पुढे गेलेला सूर्य आधी मावळतो आणि त्याच्या अस्तानंतर चंद्राची रेघेसारखी कोर थोडा वेळ दिसून सूर्याच्या पाठोपाठ अस्तंगत होते. चंद्राचे उशीराने आकाशात येणे आणि जाणे चालूच राहते. दिवसा तो उगवतो आणि सूर्यास्तानंतर कांही काळ आकाशात राहून मावळतो. या काळात तो आकाराने मोठा होत होत पौर्णिनेला त्याचे पूर्ण बिंब सूर्यास्ताच्या सुमाराला उगवते. हे चक्र चालत राहते. त्यामुळे पौर्णिमा सोडली तर इतर रात्री तो कधी उगवतांना तर कधी मावळतांना दिसू शकतो. तो जेवढा काळ आकाशात दिसतो त्याचे निरीक्षण करून तेवढ्या काळातला त्याचा मार्ग पाहता येतो आणि ती वक्ररेषा वाढवून त्या मार्गाच्या उरलेल्या भागाची कल्पना करता येते.

सूर्याचा आकाशातला मार्ग सूक्ष्म रीतीने रोज बदलतो तर चंद्राचा मार्ग जाणवण्याइतपत वेगाने बदलत असतो. हा मार्ग सुध्दा बादलीच्या तिरप्या कडीच्या आकाराचा असला तरी तो सूर्याच्या मार्गापासून भिन्न असतो. हे दोन्ही मार्ग एकमेकांना छेद देतात, पण सूर्य आणि चंद्र वेगवेगळ्या वेळी आकाशात येत असल्यामुळे त्यांची टक्कर होत नाही. पण कधीकधी ते दोघेही आपापल्या मार्गावरून जातांजातां एकमेकांच्या अगदी जवळ जवळ येतात. सूर्यग्रहणाच्या २-३ दिवस आधी जर कोणी पहाटे उठून आधी उगवलेला चंद्र आणि नंतर झालेला सूर्योदय पाहिला तर ते दोघेही जवळ जवळ एकाच ठिकाणी क्षितिजावरून वर येतांना दिसतील. ग्रहणाच्या दिवशी सकाळी उगवतांना ते दोघेही एकापाठोपाठ आणि एकाच जागेवरून उगवतील.

आधी उगवलेल्या चंद्राची काळोखात असलेली बाजू पृथ्वीकडे असल्यामुळे आपल्याला तो दिसणारच नाही. त्याच्या मागून उगवलेला सूर्य जराशा जास्त वेगाने वर वर चढत जातांना हळूहळू चंद्राच्या मागे जायला लागतो. चंद्राच्या आड गेल्यामुळे पलीकडे असलेला सूर्याचा कांही भाग झाकला जातो. सुरुवातीला चंद्र पुढे असल्यामुळे मागून आलेल्या सूर्याचा वरचा भाग त्याच्या आड जाऊन आपल्याला दिसत नाही. दोघेही क्षितिजापासून वर सरकत असतांना सूर्याचा वेग किंचित जास्त असल्यामुळे हळूहळू त्याचा मधला भाग दिसेनासा होतो. त्यानंतर खालचा भाग झाकला जातो तेंव्हा वरचा भाग दिसायला लागतो आणि कांही काळानंतर चंद्राच्या बिंबाला पूर्णपणे पार केल्यानंतर सूर्याचे पूर्णबिंब दिसू शकते. कांही ठिकाणी कांही मिनिटांकरता सूर्य पूर्णपणे झाकला जातो. त्याला खग्रास ग्रहण म्हणतात. किंवा तो एकाद्या प्रकाशाच्या बांगडीसारखा कंकणाकृती दिसतो. ही ग्रहणे पृथ्वीवरील एका लहानशा पट्ट्यावरच दिसू शकतात. पृथ्वीच्या इतर भागांमध्ये सूर्याचे बिंब अर्धवटच झाकले जाते त्याला खंडग्रास ग्रहण म्हणतात.

हे असे कां होते? कधी खग्रास, कधी कंकणाकृती आणि एरवी खंडग्रास अशी तीन प्रकारची ग्रहणे का होतात? सूर्याचा आकार चंद्राच्या आकाराच्या सुमारे चारशेपट मोठा आहे, पण तो चंद्राच्या तुलनेमध्ये चारशेपट दूरही आहे. त्यामुळे आपल्याला या दोघांचीही बिंबे साधारणपणे एकाच आकाराची दिसतात. सूर्य आणि चंद्र यांचे पृथ्वीपासून असलेले अंतर कमी जास्त होत असल्यामुळे त्यांच्या आपल्याला दिसणाऱ्या आकारात थोडा फरक येत असतो, त्यामुळे कधी सू्र्याचे बिंब किंचित मोठे किंवा लहान तर कधी चंद्राचे बिंब जरासे मोठे किंवा लहान दिसते. या वर्षी झालेल्या ग्रहणाच्या दिवशी चंद्र जास्त दूर गेलेला असल्यामुळे त्याच्या बिंबाचा आकार लहान होता आणि तो सूर्याला पूर्णपणे झाकण्यासाठी पुरेसा नव्हता. त्यामुळे ज्या क्षणाला ही दोन्ही बिंबे आकाशातल्या एकाच बिंदूवर येऊन पोचली त्या वेळी सूर्याचा बहुतेक सगळा भाग झाकला गेला असला तरी सर्व बाजूने एक वर्तुळाकार कड शिल्लक राहिली. त्या क्षणाच्या आधी आणि नंतर सूर्य अर्धवटच झाकला जात असल्याने त्याची कोर दिसत होती. सूर्याच्या या निरनिराळ्या स्थिती वर दिलेल्या चित्रात दाखवल्या आहेत. खग्रास ग्रहणाच्या वेळी चंद्राचे बिंब किंचित मोठे असल्यामुळे संपूर्ण सूर्य त्याच्या मागे लपू शकतो. खग्रास आणि कंकणाकृती ग्रहणांच्या वेळी ही दोन्ही बिंबे आकाशातल्या एका बिंदूवर यावी लागतात, पण तसे सगळीकडे घडत नाही. या वर्षीसुद्धा मुंबईपुण्याहून दिसणारे सूर्याचे बिंब चंद्राने अर्धवट झाकले जाऊन उरलेला भाग चंद्राच्या बाजूला दिसतच राहिला असता. पुण्याला प्रत्यक्षात आभाळात खूप ढग आल्यामुळे सूर्याचे दर्शनच झाले नाही. त्यामुळे त्याला लागलेले ग्रहणही दिसले नाही.

ग्रहणे कशी होतात याबद्दलच्या विज्ञानाची उजळणी करावीशी वाटली तर मी ती इथे दिली आहे.
तोच चन्द्रमा नभात – भाग १९ – हा खेळ सांवल्यांचा
https://anandghare2.wordpress.com/2010/07/06/%e0%a4%a4%e0%a5%8b%e0%a4%9a-%e0%a4%9a%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%ae%e0%a4%be-%e0%a4%a8%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%a4-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%97-%e0%a5%a7%e0%a5%af/

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: