मेरि ख्रिसमस

मी या विषयावर पूर्वी लिहिलेले लेख एकत्र करून आणि त्यात भर घालून हा लेख ख्रिसमसच्या मुहूर्तावर प्रकाशित केला आहे.

आमच्या लहान गांवात एकही ख्रिश्चन कुटुंब निदान माझ्या बालपणी तरी रहात नव्हते. त्यामुळे त्यांना प्रत्यक्ष पहाण्याचा प्रश्नच नव्हता. घरात होणाऱ्या बोलण्यात कधी ख्रिश्चनांचा उल्लेख आलाच तर “त्यांचे आचार विचार आणि त्यांच्यातल्या चालीरीती आपल्याहून वेगळ्या असतात.” असा एक अलिप्तपणाचा सूर तेवढा असायचा. त्यांच्याबद्दल मनात द्वेष निर्माण होईल असे कोणी बोलत नसे. फार फार तर कोणी आपली रूढी मोडून वागायला लागला तर त्याला ‘साहेब’ म्हणून हिणवले जायचे. त्या काळात मुंबईपुण्यासारख्या मोठ्या शहरात राहणाऱ्या माझ्या नातेवाईकांची मुले सुद्धा मराठी माध्यमाच्या शाळेतच जात असत. कॉन्व्हेंट शाळांचे प्रस्थ आजच्या एवढे वाढले नव्हते. त्यामुळे कधी तरी मुंबईहून आलेल्या पाहुण्यांच्या बोलण्यातून देखील माउंट मेरी किंवा पोर्तुगीज चर्च अशा नांवापलीकडे ख्रिश्चनांचा फारसा उल्लेख होत नसे. आमच्या लहान गांवात वैद्यकीय उपचारांची अद्ययावत व्यवस्था नसल्यामुळे रक्त तपासणी, एक्सरे फोटो अशा चांचण्यासाठी किंवा रोग विकोपाला गेला तर बहुतेक लोक मिरजेच्या वानलेस मिशन हॉस्पिटलात जात असत. तिथे जाऊन आलेल्या लोकांच्या तोंडून त्या इस्पितळातील सुव्यवस्थेची प्रशंसाच ऐकायला मिळत असे. त्यामुळे लहानपणी माझ्या मनात ख्रिश्चनांविषयी कोणताही पूर्वग्रह निर्माण झाला नाही.

शालेय पाठ्यपुस्तकांमधले धडे, मासिके आणि अवांतर वाचनामधूनच येशू ख्रिस्ताचे जीवन, त्याची शिकवण आणि ख्रिस्ती धर्म यासंबंधी माहिती मिळत गेली. त्यात आपला श्रीकृष्ण आणि येशू ख्रिस्त यांच्या नांवातल्या साम्याखेरीज आढळलेली इतर साम्यस्थळे पाहून नवल वाटत असे. दोघांच्याही जन्मापूर्वी त्याची भविष्यवाणी झालेली होती. दोघांचेही जन्म काळोख्या मध्यरात्री आणि घरात न होता वेगळ्या प्रकारच्या ठिकाणी झाले, कृष्णाचा कारागृहात तर ख्रिस्ताचा गोठ्यात. दोघांनाही नष्ट करण्यासाठी त्यांचे शत्रू टपून बसले होते. त्यामुळे त्यांचे बालपण त्या संकटाच्या छायेत गेले. दोघांचे बालपणचे सवंगडी अगदी जनसामान्यातले होते. पुढे मात्र श्रीकृष्णाने राजसी वैभवाचा आस्वाद घेतला तर येशूने आपले संपूर्ण जीवन दीनदुबळ्यांच्या सेवेत घालवले. तरीसुद्धा कृष्णाने योगेश्वर होऊन मानवजातीला अखंड मार्गदर्शन करीत राहील असा गीतोपदेश केला आणि येशूने आपले जीवन व प्रवचने यांतून जगाला दिव्य संदेश दिला. या दोघांचीही शिकवण अनंत काळापर्यंत टिकून राहण्यासारखी आहे.

या दोन्हीमध्ये कांही समान धागा असला पाहिजे. श्रीकृष्णाच्या भारतात ख्रिस्ताच्या शिकवणीने चांगले मूळ धरले आहे. ती शिकवण देणाऱ्या संस्था इथे उभ्या राहिल्या असून देशोदेशीचे धर्मसेवक इथे प्रशिक्षण घ्यायला येतात असे ऐकले आहे. इथून शिकून निघालेला कोणी धर्मगुरू उद्या पोपच्या जागेवर निवडला गेला तर मला त्यात आश्चर्य वाटणार नाही. याच्या उलट ख्रिश्चनांच्या पाश्चिमात्य देशात अगदी अल्प स्वरूपात कां होईना, पण हरेकृष्ण मूव्हमेंट सुरू झाली आणि येशूच्या पायाशी मनःशांती न मिळाल्यामुळे कांही लोकांनी मुंडण करून संन्यास घेतला आहे आणि स्वामी अमूकानंद किंवा माँ तमूकमाता अशी नांवे धारण केली आहेत.

कॉलेजात गेल्यानंतर दरवर्षी ख्रिसमसच्या सुटीत मी घरी पळत होतो. त्यामुळे शहरांमध्ये तो कसा साजरा केला जातो हे मी कधी पाहिलेच नाही. “आपली जशी दिवाळी असते ना, तसा त्यांचा ख्रिसमस!” असे नुसते मोघमात ऐकले होते. पण म्हणजे ते नक्की काय करतात ? दिवे लावतात, कां फराळ करतात कां फटाके उडवतात? मी नोकरीसाठी मुंबईला स्थाईक झाल्यानंतर हळू हळू त्याची कल्पना येत गेली. धोबीतलाव किंवा बांद्रा यासारख्या ख्रिश्चन वस्तीत जरी मी रहात नसलो तरी जातांयेतांना तिथली रोषणाई, सजावट वगैरे नजरेला येत असे. एकंदरीत रस्त्यावरून दिसणारा उल्हास पाहिला तर दिवाळी आणि ख्रिसमस यांत मला खरेच विशेष फरक वाटला नाही. तपशीलात फरक असेल पण सेलेब्रेशनचे मुख्य स्वरूप सारखेच वाटले.

इंग्रजी सिनेमात अनेक वेळा ख्रिसमसचे सीन असतात. होम अलोन या चित्रपटाचे कथानकच ख्रिसमसच्या दिवशी घडते. मागे मी एक चित्रपट पाहिला होता. त्याचे नांव आता आठवत नाही. “सँताक्लॉज खरोखर अस्तित्वात असतो कां?” हा वाद या सिनेमामध्ये चक्क कोर्टात नेला जातो. अनेक विनोदी साक्षीपुरावे आणि मजेदार उलटतपासण्या झाल्यानंतर अखेर ज्यूरींना त्यावर निर्णय द्यायचा असतो. “ज्याची श्रद्धा असते त्याच्यासाठी सँताक्लॉज अस्तित्वात असतो” असा निर्णय देणे त्यांना भाग पडते असा त्याचा कथाभाग आहे. दूरदर्शन सुरू झाल्यावर त्यावर नाताळच्या निमित्याने खास कार्यक्रमांचे प्रक्षेपण सुरू झाले. ते आम्ही आवर्जून पाहू लागलो. इतर वाहिन्या आल्यावर प्रत्येकीने त्यात भर टाकली. त्यामुळे देशोदेशी होणारे सोहळे, सजावट, रोषणाई, कॅरॉल्स, पोपचे व्याख्यान वगैरे सगळे घरबसल्या पहायला मिळते.

मॉँजिनीजच्या दुकानात ठेवलेले आकर्षक केक पाहून आम्हीही ते आणून खायला सुरुवात केली. कधी गेटवे ऑफ इंडियाच्या बाजूला गेल्यावर मी ताज केकशॉपमधल्या खास ख्रिसमस केकची चंव घेऊन पाहिली तर कधी ख्रिसमसचे खास पुडिंग चाखून पाहिले. नववर्षासाठी येणाऱ्या कांही सदीच्छापत्रांत “मेरी ख्रिसमस” चा संदेश देखील जोडलेला असतो. अशा प्रकारे आमच्या नकळतच आम्हीसुद्धा थोडेसे “जिंगल बेल जिंगल बेल” करू लागलो.

. . . . . . . . . .

आम्ही गोवा पाहण्यासाठी मुद्दाम ख्रिसमसच्या वेळेतच तिकडे गेलो होतो. एक तर डिसेंबरमध्ये तिथले हवामान उत्तम असते, त्या वेळेस उकाडा किंवा पाऊस नसतो आणि शिवाय ख्रिसमसचा उत्सव. त्यामुळे अर्थातच पर्यटकांची तोबा गर्दी उडते. पण गोव्याचे लोक सगळे सांभाळून घेतात. आम्ही पणजी शहराच्या भरवस्तीत हमरस्त्यावर असलेल्या एका हॉटेलात मुक्काम केला होता. सागरकिनाऱ्यावरील निवांतपणात शांतपणे विश्राम करण्यापेक्षा गजबजलेला भाग पाहून लोकांच्या उत्साहात सहभागी होण्याची आम्हाला इच्छा होती. ती चांगल्या प्रकारे फलद्रूप झाली.

घराघरांवर चांदण्यांच्या आकाराचे आकाशकंदील लावलेले होते. कांही ठिकाणी सुंदर ख्रिसमस ट्री लावून त्यांना छानपैकी सजवले होते. कुठेकुठे बायबलमधल्या गोष्टीमधले देखावे मांडले होते. दुकाने आणि हॉटेले प्रकाशात झगमगत होती आणि गर्दीने फुललेली होती. सगळ्या चर्चेसमध्ये नाताळनिमित्य खास धार्मिक कार्यक्रम ठेवले होते. रस्त्यावर फिरत असलेल्या लोकांत फॅशनेबल आणि आकर्षक पेहराव घालण्याची चढाओढ लागली होती. एकंदरीत गोव्यातल्या वातावरणातच चैतन्य संचारले होते.

त्यापूर्वी दोन वेळा आम्ही नेमके ख्रिसमसच्याच दिवसांत इंग्लंडला गेलो होतो. त्यातल्या एका वर्षी त्या दिवशी हिमवर्षाव झाला आणि सगळीकडे बर्फच बर्फ झाले. याला तिकडे ‘व्हाईट ख्रिसमस’ म्हणतात, तोही पहायला मिळाला. त्या अनुभवात काही तरी पाहण्यापेक्षा थंडीने कुडकुडणेच जास्त होते. कदाचित प्रतिकूल हवामानामुळे असेल, पण तिकडे घरांच्या सजावटीपेक्षा खरेदी आणि एकमेकांना भेटवस्तू देणे यालाच जास्त महत्व दिसले. ज्या लोकांना शक्य असेल ते तर सुटी काढून चक्क कुठल्या तरी उबदार हवेच्या ठिकाणीच फिरायला चालले जातात. घराघरांमध्ये फारशी आकर्षक रोषणाई दिसत नसली तरी शॉपिंग मॉल्समध्ये मात्र या सगळ्याची कसर भरून काढली जाईल इतकी प्रचंड सजावट केली जाते आणि दिव्यांचा नुसता झगमगाट असतो. तिथे दोन तीन मजले उंचीचे अवाढव्य ख्रिसमस ट्री लावतात आणि हजारो शोभिवंत वस्तू त्याला टांगतात. कांही ठिकाणी सांताक्लॉजच्या वेषात पांढरी दाढी लावलेली माणसे हिंडत असतात आणि दिसेल त्याला “मेरि ख्रिसमस” म्हणत शुभेच्छा देत असतात, तर कांही जागी त्याला बसण्यासाठी पुरातनकाळाचा आभास निर्माण करणारी खास सजवलेली गुहा बनवलेली असते. त्याच्या आंत जाऊन त्याला भेटण्यासाठी लोकांच्या लांबच लांब रांगा लागल्या असतात. सांताक्लॉजबाबाचे मुखवटे, लाल डगले आणि गोंडा सावलेल्या टोप्या या गोष्टींना या काळात प्रचंड मागणी असते.

कांही हुषार लोक या सणाच्या दिवसांत बाजारात जाऊन कोणत्या नव्या वस्तू आल्या आहेत, कुठल्या गोष्टींना खूप उठाव आहे वगैरे बारकाईने पाहून घेतात आणि फक्त टूथपेस्ट, साबणासारख्या रोज लागणाऱ्या साध्यासुध्या जिन्नसा तेवढ्या घेऊन घरी जातात. उत्सव संपल्यानंतर एक दिवस सुटी घेऊन बाजार पुन्हा उघडला की दुकानांमधला स्टॉक संपवण्याची घाई सुरू होते. बहुतेक सर्व नव्या वस्तूंना ‘मूळ किंमत २० पौंड, ख्रिसमससाठी १५ पौंड आणि आज घेतल्यास ४.९९ पौंड’ अशा प्रकारची लेबले लावलेली असतात. त्यांच्या जोडीला ‘त्वरा करा. ही सवलत साठा शिल्लक असेपर्यंतच’ वगैरे सूचना असतात. जागा अडवणारी खेळणी आणि इतर शोभेच्या वस्तू तर ‘टके सेर भाजी, टके सेर खाजा’ विकणाऱ्या ‘पौंड किंवा डॉलर शॉप’मध्ये जाऊन पोचतात. या वेळेस मात्र ही हुषार माणसे बाजारावर तुटून पडतात आणि तिथला फुगलेला साठा संपवायला मदत करतात. त्यात आपले भारतीय वंशाचे लोक मोठ्या संख्येने दिसतात. या काळात एक दीड पौंडात मिळणाऱ्या वस्तू ते डझनांवारी नेतात. भारतात सुटीला गेल्यावर आपल्या आप्तांना वाटायला ती बरी पडतात. या काळात दुकानातली भारतीयांची गर्दी पाहिल्यावर कुठे कुठे तर आपण कनॉट प्लेस किंवा कुलाबा कॉजवेला आलो असल्याचा भास होतो.

बारा वर्षांपूर्वी मी ख्रिसमसला अमेरिकेत होतो. तिथले वातावरणसुध्दा साधारणपणे इंग्लंडमध्ये दिसले तसेच होते. अमेरिकेमधली दुकाने काहीच्या काही अवाढव्य आहेत आणि त्यांना साजेशी रोषणाईही केलेली होती. तसेच नवनव्या आकर्षक वस्तू मांडून ते मॉल्स खचाखच भरलेले दिसत होते. खरेदी करून परतणाऱ्या बहुतेक लोकांच्या ट्रॉल्या सुध्दा भेटवस्तूंनी भरलेल्या दिसत होत्या.
तिथेही मॉलमध्ये सांताक्लॉज येऊन मुलांना भेटत आणि भेटवस्तू देत होते आणि ते मुलांमध्ये आवडते होते. सन २००८ च्या डिसेंबर महिन्यात ख्रिसमसच्या सुमाराला आम्ही फ्लॉरिडामधल्या सेंट ऑगस्टीयन बीचवर सहलीसाठी गेलो होतो. तिथे गोव्यातल्यासारखेच उत्साही वातावरण होते, पण ते सर्व पर्यटकांच्या गर्दीमुळे झालेले होते. तिथेही थोडी मौजमस्ती धमाल होती, पण ती एकाद्या खेड्यातल्या जत्रेसारखी होती. तिथे छोट्या छोट्या किरकोळ वस्तू विकणाऱ्या लहान लहान दुकानांची, खाद्यपेयांच्या ढाब्यांची आणि त्यामधून फिरणाऱ्या सर्वसामान्य लोकांची गर्दी होती. आम्ही ज्या हॉटेलात उतरलो होतो त्यांनी फारशी काही रोषणाई केली नव्हती. तिथे नाताळच्या रात्री मेजवानी तर नव्हतीच, उलट त्या रात्री त्यांनी सर्व स्वैपाक्यांना सुटी देऊन ठेवली होती. आम्हीही जास्तीत जास्त वेळ समुद्रकिनाऱ्यावर घालवून काढला आणि बाहेरच मनासारखे जेवण घेतले.

मागच्या वर्षी मी पुन्हा अमेरिकेला गेलो होतो. तिथल्या टॉरेन्स या शहराच्या एका विशिष्ट भागातल्या दीड मैल दोन मैलांच्या परिसरात डोळ्यांचे पारणे फिटावे इतकी अपूर्व अशी रोषणाई केली होती. प्रत्येक बंगल्याच्या समोर आणि आजूबाजूला ख्रिमसमशी संबंधित अशी एकाहून एक सुरेख अशी चित्रे आणि देखावे उभे केले होते. सांता क्लॉज आणि रेनडियरच्या गाड्यांचे अनंत प्रकार दाखवले होतेच, इतरही विविध प्रकार होते. रस्त्याच्या या टोकापासून त्या टोकापर्यंत दोन्ही बाजूच्या प्रत्येक झाडावर झगमगत्या दिव्यांच्या असंख्य माळा लटकवून ठेवल्या होत्या. कडाक्याच्या थंडीतसुद्धा शेकडो लोक पायीच फिरत फिरत आणि खाद्यंती करत त्याचा आनंद उपभोगत होते. तिथला रस्ता अरुंद आणि त्यात खूप गर्दी असल्यामुळे आम्हाला आमची गाडी उभी करायलाच कुठे जागा मिळत नव्हती म्हणून आम्ही गोगलगाईच्या गतीने गाडी चालवून होन्ही बाजूची अद्भुत दृष्ये पाहून आणि डोळ्यांत साठवून घेतली.

ख्रिसमसच्या दुसऱ्या दिवशी आम्ही लास व्हेगासला गेलो होतो. तिथले सेलिब्रेशन तर अवर्णनीय असे होते. अमेरिकेतल्या लोकांनी फक्त मौजमजा करण्यासाठी ‘लास व्हेगास’ या नावाचे एक शहरच बांधले आहे. अमेरिकेतलेच नव्हे तर जगभरातले शौकीन लोक पैसे उधळून मजा करण्यासाठी त्या गावाला भेट देत असतात. तिथल्या चित्रविचित्र पण आकर्षक अशा भव्य इमारतींवर केलेल्या नेत्रदीपक रोशणाईने त्या झळाळत होत्या. सगळीकडे ख्रिसमससाठी भरपूर सजावट केलेली होतीच. तिथे सगळ्या खंडांमधले निरनिराळ्या वंशाचे आणि निरनिराळ्या भाषा बोलणारे लोक निरनिराळ्या चित्रविचित्र पोषाखांमध्ये फिरतांना दिसत होते. बहुतेक ठिकाणी ख्रिसमस ट्री आणि रेनडीयर्सची गाडी वगैरेसारख्या गोष्टी होत्याच. एका ठिकाणी ख्रिसमससाठी एक खास देखावा उभा केला होता. त्यात पाश्चात्य लोकांच्या पुराणातले काही प्रसंग होते. तो हॉल मात्र अप्रतिम होता आणि तो पहाणाऱ्यांची गर्दीसुद्धा खूप होती.

या सगळ्याचा येशू ख्रिस्ताच्या जन्माशी काय संबंध आहे? त्याला जन्माला येऊन दोन हजार वर्षे होऊन गेली. आता त्यात एवढा आनंद वाटण्यासारखे काय आहे? असे प्रश्न बुद्धीवादी किंवा खडूस वृत्तीचे लोक विचारतील. पण हे जगभर सगळीकडेच चालत आले आहे. रामनवमी, गोकुळाष्टमी वगैरे तिथी आपण उत्साहाने साजरे करत होतो, आजकाल गांधी जयंती, शिवजयंती आणि आंबेडकर जयंती यांचा सोहळा होतो. त्या दिवशी त्या देवाच्या मूर्तीची पूजा आणि त्या महात्म्याच्या पुतळ्याला किंवा तसबिरीला हार घालण्यची औपचारिकता आटोपण्यापलीकडे त्यांना किती महत्व दिले जाते आणि त्यांच्या जीवनापासून किंवा शिकवणीपासून पासून कोणता धडा आपण त्या दिवशी घेतो यावर विचार करावा लागेल. पण त्याबाबतीत अगदीच निराश होण्याचे कारण नाही. गांधीजयंतीच्या दिवशी जर दहा लोकांनी दारू पिणे सोडायचे ठरवले असे सांगितले तर त्यातला एकादा तरी पुन्हा त्या मार्गाने जात नाही आणि तीन चार लोकांना पुन्हा घेतांना कुठे तरी त्यांच्या मनाला त्याची टोचणी लागते आणि त्यावर थोडे नियंत्रण येते. त्यामुळे किंचितमात्र तरी फरक पडतोच.

मुख्य म्हणजे जगातल्या सगळ्याच लोकांना या ना त्या प्रकारे मनातला आनंद व्यक्त करायची एका प्रकारची हौस असते. ती पुरवण्यासाठी त्यांना एक निमित्य मिळाले आणि एक सर्वमान्य पद्धत मिळाली तर त्यांना तो एकाच दिवशी एकत्रपणे व्यक्त करता येतो. त्यात तो अनेकपटीने वाढतो. असे असेल तर आपल्यालासुद्धा ख्रिसमसच्या निमित्याने जराशी मौजमजा करायला काय हरकत आहे? आणि शुभेच्छा तर कोणालाही कधीही द्याव्यात. तेंव्हा सर्व वाचकांना ‘मेरी ख्रिसमस!’

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: